Karmienie pszczół: syrop, inwert, ciasto i terminy

Karmienie pszczół w Polsce: syrop 3:2 i 1:1, ile kg cukru na ul wielkopolski i Dadanta, terminy zakarmiania, inwert, ciasto, HMF i ryzyko zgnilca z miodu.

Karmienie pszczół to uzupełnianie tego, czego rodzina nie znajduje w przyrodzie: cukru w postaci syropu, inwertu lub ciasta, gdy brakuje zapasów, a czasem białka, gdy brakuje pyłku. W Polsce najważniejsze jest zakarmianie zimowe: od drugiej połowy sierpnia, z główną serią najlepiej do końca sierpnia i dokończeniem najpóźniej do 15 września, rodzina dostaje gęsty syrop 3:2 (3 kg cukru na 2 litry wody), w ilości co najmniej 10 do 12 kg cukru na rodzinę zimowaną na jednym korpusie wielkopolskim. Podkarmianie pobudzające syropem 1:1, ciasto na przedwiośniu i substytuty pyłku to zabiegi na konkretne sytuacje, nie rutyna.

Kiedy karmić pszczoły?

Rodzina, której zostawiono dość miodu i która stoi na dobrym pożytku, wyżywi się sama. Karmienie odpowiada na niedobór, który stwierdzasz przeglądem, podważeniem ula albo ważeniem. W praktyce pasiecznej rozróżnia się dwa zupełnie różne zabiegi:

zakarmianie (karmienie zapasowe): duże dawki gęstego syropu w krótkim czasie, żeby pszczoły zgromadziły i zasklepiły zapas na zimę;
podkarmianie pobudzające: małe, regularne porcje rzadkiego syropu, które naśladują słaby pożytek i pobudzają matkę do czerwienia.

Pomylenie ich to klasyczny błąd. Rzadki syrop podawany po pół litra we wrześniu pobudza czerwienie zamiast wypełniać plastry, a rodzina zużywa pokarm na wychów czerwiu, którego nie zdąży już przezimować.

Kalendarz karmienia w Polsce

Terminy w tabeli dotyczą środkowej Polski i Małopolski. Na Dolnym Śląsku i w zachodniej Polsce wiosna przychodzi wcześniej, na Podlasiu, Suwalszczyźnie, Warmii i Mazurach później, a jesień tam też zaczyna się wcześniej. Pełny rozkład prac znajdziesz w kalendarzu pszczelarza.

Okres	Sytuacja	Pokarm	Cel
Styczeń i luty	rodzina w kłębie, ul lekki	nic albo ciasto nad kłębem w razie głodu	ratunek
Marzec	po oblocie zapas poniżej 4 do 5 kg, brak pyłku	ciasto cukrowe lub cukrowo-pyłkowe, porcje po 0,5 kg	ratunek, białko
Kwiecień	zapasy na wyczerpaniu	małe dawki syropu, nie wcześniej niż przy zakwitaniu agrestu	utrzymanie
Maj i czerwiec	odkłady i roje budujące plastry poza pożytkiem	syrop 1:1	budowa plastrów
Lipiec	przerwa w pożytkach po lipie	krystaliczny miód rzepakowy z własnej pasieki lub ciasto, małe dawki syropu	podtrzymanie czerwienia
Druga połowa sierpnia	po miodobraniu i letnim leczeniu warrozy	syrop 3:2 lub gotowy inwert, 3 do 4 litrów co 2 dni, główna seria do końca miesiąca	zakarmianie
1 do 15 września	dokończenie zapasów	syrop 3:2, przy spóźnieniu inwert lub syrop skrobiowy	zakarmianie
Październik do grudnia	rodzina się zawiązuje w kłąb	nic, wyjątkowo ciasto	ratunek

Kiedy nie karmić

Z nadstawkami na ulu: syrop przeniesiony do nadstawki trafi do miodu. Rozporządzenie w sprawie jakości handlowej miodu (§ 5 pkt 1 lit. a i b) wymaga, by miód nie zawierał składników żywności ani innych substancji obcych jego składowi, więc miód z domieszką syropu nie spełnia wymagań jakości handlowej.
Na pożytku towarowym: jest to zbędne i zalewa gniazdo, odbierając matce miejsce do czerwienia.
Gdy rodzina siedzi w kłębie: pszczoły nie pobierają zimnego syropu, a płyn dodaje wilgoci.
Rodzinę bezmateczną, trutówkę lub ciężko chorą: syrop jej nie uratuje. Połącz ją albo usuń przyczynę. Słabszej rodziny nie dołączaj do silnej, jeśli nie znasz jej stanu zdrowia.

Ile pokarmu potrzebuje rodzina na zimę?

Najczęściej cytowana polska norma to zalecenie Jana Ślósarza dla Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Krakowie: rodzina na jednym korpusie wielkopolskim dostaje jesienią nie mniej niż 10 do 12 kg cukru w gęstym syropie 3:2. Samo 10 kg wystarcza tylko na normalną zimę. Zima długa albo przerywana odwilżami, gdy rodzina rozluźnia kłąb i rusza z czerwieniem, wymaga więcej. Magda Gwaj z tego samego związku radzi zwiększyć zapas o 2 do 3 kg rodzinom, które wiosną rozwijają się wcześnie.

Dokładniej policzysz zapotrzebowanie z norm zapasów zimowych według Wandy Ostrowskiej („Gospodarka pasieczna”, PWRiL 1998), które Centralna Komisja Egzaminacyjna podaje w zadaniach egzaminu zawodowego dla pszczelarzy. Norma rośnie z liczbą plastrów obsiadanych przez rodzinę i z wielkością ramki:

Plastrów w gnieździe	Ul wielkopolski	Warszawski zwykły	Warszawski poszerzony	Dadant
6	10,5 kg	10,8 kg	11,1 kg	11,4 kg
7	11,9 kg	12,3 kg	12,6 kg	13,0 kg
8	13,2 kg	13,6 kg	14,0 kg	14,4 kg
9	14,4 kg	15,1 kg	15,3 kg	15,8 kg
10	15,5 kg	16,0 kg	16,5 kg	17,0 kg

To normy całego zapasu, czyli miodu i przerobionego syropu razem, nie samego cukru. Rodzina zimowana na 10 plastrach Dadanta potrzebuje więc o mniej więcej 1,5 kg zapasu więcej niż taka sama rodzina w ulu wielkopolskim. Ta sama tabela CKE podaje dla 12 plastrów 17,4 kg w wielkopolskim i 19,2 kg w Dadancie.

Jak przeliczyć normę na cukier

Przykład dla rodziny wielkopolskiej na 10 plastrach, która po ostatnim miodobraniu ma w gnieździe około 4 kg miodu (nasze orientacyjne wyliczenie):

Brakuje 15,5 − 4 = 11,5 kg zapasu.
Zasklepiony zapas to w około 80 procentach cukry, więc te 11,5 kg odpowiada około 9,2 kg cukru.
Część cukru pszczoły zużywają na bieżąco przy przerabianiu syropu. Sławomir Trzybiński szacuje w „Pasiece” ten ubytek na około 10 procent przy ciepłej pogodzie końca sierpnia, gdy dni mają ponad 20 °C, a noce ponad 15 °C. Daje to około 10 kg cukru.

Wynik mieści się w widełkach Ślósarza. Ta sama rodzina w Dadancie potrzebuje według tego rachunku około 11,5 kg cukru. Karmienie spóźnione, w chłodzie, zwiększa straty, bo pszczoły zużywają więcej energii na ogrzanie gniazda i odparowanie wody.

Szacowanie zapasów bez wyjmowania wszystkich ramek

Wskaźnik	Wartość przybliżona	Źródło
obustronnie zasklepiony plaster z zapasem, 1 dm²	ok. 0,4 kg	J. Ślósarz, WZP Kraków
pełna ramka wielkopolska (ok. 7,9 dm² plastra)	ok. 3 kg	nasze orientacyjne wyliczenie z powyższego
minimalny zapas po zimowli	4 do 5 kg	J. Ślósarz, WZP Kraków
zapas przed rozpoczęciem zakarmiania	co najmniej 3 do 4 kg	S. Trzybiński, Pasieka
1 kg cukru w syropie 3:2	ok. 1,3 litra syropu	nasze orientacyjne wyliczenie

Trzy metody uzupełniają się:

ocena ramek przy ostatnim przeglądzie po miodobraniu: przelicz powierzchnię zasklepionego zapasu na kilogramy;
podważanie ula od tyłu: lekki ul unosi się bez wysiłku, ciężki stawia wyraźny opór. Tę metodę WZP Kraków poleca na przedwiośniu, gdy nie wolno jeszcze rozbierać gniazda;
ważenie wagą hakową lub wagą pasieczną: zważ ul raz z tyłu, raz z przodu, zsumuj i odejmij wagę pustego ula z obsiadanymi plastrami, którą raz ustalisz na własnym sprzęcie.

Sam cukier nie wystarczy. Magda Gwaj przypomina, że rodzina idąca w zimę potrzebuje zapasu pokarmu zarówno węglowodanowego, jak i białkowego, i radzi zostawić w gnieździe 1 do 2 ramek z pierzgą, potrzebną do wychowu jesiennego czerwiu, z którego powstają pszczoły zimowe.

Syrop dla pszczół: proporcje 3:2, 1:1 i 2:1

W polskiej praktyce proporcje syropu podaje się jako cukier do wody, w kilogramach cukru na litry wody. „3:2” to 3 kg cukru na 2 litry wody, czyli syrop o stężeniu 60 procent. Cukier zawsze waż: szklanka cukru nie waży tyle, co szklanka wody.

Nazwa	Cukier na 1 l wody	Stężenie	Objętość syropu z 1 l wody	Cukru w 1 l syropu	Zastosowanie
Syrop rzadki 1:1	1 kg	50%	ok. 1,6 l	ok. 0,6 kg	podkarmianie pobudzające, odkłady, roje
Syrop gęsty 3:2	1,5 kg	60%	ok. 1,9 l	ok. 0,77 kg	zakarmianie zimowe, standard w Polsce
Syrop bardzo gęsty 2:1	2 kg	ok. 67%	ok. 2,25 l	ok. 0,9 kg	zakarmianie, tylko z ciepłą wodą
Inwert gotowy	nie dotyczy	ok. 70 do 73% suchej masy	nie dotyczy	ok. 1 kg (1 l waży ok. 1,35 kg)	zakarmianie, zwłaszcza spóźnione

Objętości i zawartość cukru wyliczyliśmy z gęstości roztworów sacharozy w 20 °C: około 1,23 g/ml przy 50 procentach, 1,29 g/ml przy 60 i 1,33 g/ml przy 67 procentach. Dawka Ślósarza, 12 kg cukru i 8 litrów wody, daje więc około 15,5 litra syropu 3:2. Syrop 2:1 pojawia się w zadaniach egzaminu zawodowego, ale w temperaturze pokojowej sacharoza rozpuszcza się w wodzie do około 67 procent, więc taki syrop łatwo krystalizuje w podkarmiaczce, jeśli cukier nie rozpuści się całkowicie.

Syrop 3:2 czy 1:1?

Syrop 1:1 przypomina obfity nektar. Pszczoły traktują go jak pożytek: zbierają, rozbudowują plastry, a matka zwiększa czerwienie. Dlatego służy do podkarmiania pobudzającego i dla odkładów, które muszą odbudować gniazdo.

Syrop 3:2 zawiera mniej wody do odparowania przed zasklepieniem, co ma znaczenie, gdy noce robią się chłodne. To syrop zapasowy. Trzybiński wyjaśnia, że pszczoły rozkładają sacharozę inwertazą z wydzieliny gruczołów na mniej więcej równe części glukozy i fruktozy, więc także z syropu cukrowego w plastrze powstaje mieszanina tych dwóch cukrów prostych.

Przepis na syrop 3:2 krok po kroku

Na około 15,5 litra syropu, czyli dawkę dla jednej rodziny wielkopolskiej:

Odważ 12 kg białego cukru kryształu, buraczanego lub trzcinowego. Jakub Jaroński nie znalazł dowodów, że rodzaj cukru białego ma znaczenie dla pszczół.
Przygotuj 8 litrów wody z wodociągu lub czystego źródła. Ślósarz podkreśla, że wody nie trzeba przegotowywać, ale musi być czysta.
Rozpuszczaj cukier w ciepłej, nie wrzącej wodzie, mieszając. Przy większych ilościach pomaga mieszadło do farb na wiertarce. Gwaj przestrzega przed gotowaniem cukru, bo wysoka temperatura sprzyja powstawaniu HMF.
Ostudź do temperatury letniej i podawaj wieczorem.
Zużyj syrop w ciągu kilku dni: rzadki syrop w ciepłe dni szybko fermentuje.
Nie dodawaj octu, kwasku cytrynowego ani „wzmacniaczy” o nieudowodnionym działaniu. Zakwaszanie przyspiesza powstawanie HMF.

Ilości cukru i wody dla całej pasieki, także przy gotowym inwercie, policzysz w naszym kalkulatorze syropu dla pszczół.

Ślósarz opisuje też prostą metodę słoikową: do czystego słoika wsyp 0,5 kg grubego cukru, zalej zimną wodą, zakręć wieczkiem z otworkami około 2 mm i odwróć nad otworem w powałce. Rodzina pobiera 2 do 3 słoików w około 2 dni. Metoda nie nadaje się do bardzo późnego zakarmiania, ale sprawdza się przy letnim podkarmianiu pobudzającym i w pasiekach oddalonych od domu.

Inwert i syropy skrobiowe: czy warto dopłacać?

Gotowe syropy dla pszczół dzielą się na dwie grupy. Inwerty sacharozowe powstają przez rozłożenie sacharozy kwasem lub enzymem na glukozę i fruktozę. Syropy skrobiowe, z pszenicy lub kukurydzy, powstają przez hydrolizę skrobi do glukozy, z której część zamienia się w fruktozę. Zofia Konopacka opisywała w „Pasiece” w 2005 r. wymagania wobec dobrego pokarmu: 70 do 73 procent cukrów, sacharozy w pokarmie zimowym najwyżej 10 procent suchej masy, stosunek fruktozy do glukozy około 1,26 do 1, żeby zapas nie krystalizował w plastrach.

Pierwsze doświadczenia były mieszane: według Konopackiej jeden z testowanych wcześniej syropów spowodował silną krystalizację zapasów i około 30 procent strat rodzin, a w Puławach zapasy z innego skrystalizowały w plastrach zimą 2004/2005, choć rodziny przezimowały dobrze.

Porządne porównanie przeprowadzili później Piotr Semkiw i Piotr Skubida z Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa w Puławach (Journal of Apicultural Science, 2016). W sezonach 2012/2013 i 2013/2014 porównali trzy syropy skrobiowe dostępne na polskim rynku z syropem cukrowym i inwertem sacharozowym, podawanymi w dwóch terminach. Mierzyli siłę rodzin, czerw, osyp zimowy, zużycie pokarmu, rozwój wiosenny i wydajność miodową. Syropy skrobiowe okazały się równie dobre jak syropy kontrolne, bez istotnych różnic i bez poważnych problemów z krystalizacją.

Jaroński przytacza podobny wynik z USA: w doświadczeniu Seversona z 1984 r. na 39 rodzinach sacharoza i inwert nie różniły się istotnie. Twierdzenie, że karmienie cukrem „spracowuje pszczoły”, nazywa postulatem bez dowodów.

Pokarm	Zalety	Na co uważać
Syrop cukrowy 3:2	najtańszy, dobrze trawiony, sprawdzony	trzeba go przygotować, rzadki fermentuje, gęsty krystalizuje
Inwert sacharozowy	gotowy, stabilny, szybciej przerabiany	droższy; inwersja kwasowa może dawać HMF
Syrop skrobiowy	gotowy, nie krystalizuje w podkarmiaczce	skład zależy od producenta, część zawiera dużo maltozy

Ślósarz zastępuje cukier inwertem w tej samej wadze: 12 kg cukru to 12 kg inwertu, czyli około 9 litrów. To uproszczenie na korzyść portfela, nie zapasu: inwert zawiera około 27 do 30 procent wody, więc 12 kg inwertu to około 8,5 kg cukrów. Jeśli liczysz z normy, przyjmij, że 1 kg cukru odpowiada około 1,4 do 1,5 kg inwertu o 72 procentach suchej masy (nasze orientacyjne wyliczenie). Inwerty i syropy skrobiowe poleca szczególnie przy karmieniu spóźnionym, bo pszczoły przerabiają je szybciej i mniej się przy tym zużywają. Konopacka dodaje drugi przypadek: gdy po pożytku spadziowym trzeba wymienić większość zapasów w gnieździe. Kupuj pokarm przeznaczony dla pszczół, z podanym składem i datą produkcji.

HMF i spadź: czego unikać w pokarmie zimowym

HMF, czyli przegrzany cukier

Hydroksymetylofurfural (HMF) powstaje, gdy cukry, zwłaszcza fruktoza, są ogrzewane, zakwaszane albo długo przechowywane. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ocenił w 2022 r. jego wpływ na pszczoły:

punkt odniesienia to 1,16 µg HMF na pszczołę dziennie, co odpowiada około 95 mg/kg pokarmu dla robotnic i 91 mg/kg dla larw;
toksyczność rośnie z czasem: przy 90 dniach ekspozycji równoważne stężenie spada do 49 mg/kg, przy 180 dniach, czyli mniej więcej długości zimowli, do 15 mg/kg;
zmierzone wartości: do 475 mg/kg w holenderskim syropie inwertowanym, od 58 do około 915 mg/kg w komercyjnych ciastach badanych w Słowenii w 2014 r. i 6000 do 14 000 mg/kg w domowym syropie gotowanym 30 do 40 minut przy pH 2.

Dla porównania, rozporządzenie o jakości handlowej miodu dopuszcza w miodzie najwyżej 40 mg/kg HMF, a Konopacka zalecała, by w syropie inwertowanym nie było go więcej niż 2 mg na 100 g, czyli 20 mg/kg. Nie gotuj i nie zakwaszaj syropu, przechowuj inwert i ciasto w chłodzie i ciemności i nie podawaj na zimę resztek z zeszłego roku.

Spadź jako zapas zimowy

Miód spadziowy, zwłaszcza szybko krystalizujący, jest ryzykownym pokarmem zimowym. Jaroński przytacza badania, według których niektóre miody spadziowe zawierają niestrawne dla pszczół wielocukry i twardo krystalizują, co utrudnia zimowlę. Ślósarz radzi, gdy spadź trwa do końca sierpnia lub początku września, zakończyć sezon, gdy przybytki spadną poniżej 1 kg dziennie, odwirować spadź z gniazda i zostawić na skrajach najwyżej 3 kg, a resztę uzupełnić syropem. Odradza eksploatowanie spadzi do października. Miód nawłociowy, często zbyt wodnisty na sprzedaż, może natomiast zostać w plastrach jako zapas.

Zakarmianie zimowe krok po kroku

Kolejność jest stała: miodobranie, letnie leczenie warrozy, zakarmianie. Leczenie decyduje o wszystkim, bo pszczoły zimowe wychowują się od końca lata i muszą wyrosnąć w rodzinie słabo porażonej. Szczegóły zabiegów opisujemy w artykule o warrozie.

Oceń rodzinę zaraz po miodobraniu: zapasy, czerw, siłę, matkę. Rodzinę zbyt słabą, by obsiąść kilka plastrów, lepiej połączyć niż dokarmiać.
Ułóż gniazdo i zwęź wylotki do kilku centymetrów. Ślósarz zaczyna podkarmianie dopiero po tych czynnościach, żeby nie dopuścić do rabunków.
Policz niedobór: norma minus zapas w gnieździe, przeliczony na cukier, jak w przykładzie wyżej.
Zacznij w drugiej połowie sierpnia. Gwaj radzi główną serię skończyć do końca sierpnia, a po 25 sierpnia „zalewać gniazdo” częstszymi i większymi dawkami. Trzybiński wskazuje okres od połowy sierpnia do połowy września i ostrzega przed przesuwaniem karmienia na wrzesień i październik.
Karm dużymi dawkami: Ślósarz podaje 3 do 4 litrów naraz co 2 dni z podkarmiaczek powałkowych, aż do podania całej dawki. Podkarmiaczki wiaderkowe, z małymi otworami, pszczoły opróżniają wolniej, więc można w nie wlać więcej.
Karm wieczorem, wszystkie rodziny tego samego dnia, i nie rozlewaj syropu: kałuża przy ulu wywołuje rabunek w ciągu minut. Rozporządzenie w sprawie zgnilca amerykańskiego wymienia dokarmianie po ustaniu lotów pszczół wśród zalecanych sposobów ograniczania rabunków.
Dokończ najpóźniej do 15 września, żeby pszczoły zdążyły przerobić i zasklepić syrop. Wieczorami obserwuj wylotki: Ślósarz ostrzega przed cichym rabunkiem.
Skontroluj po dwóch, trzech tygodniach, czy syrop jest zasklepiony, a waga zgodna z planem.

Różnice regionalne i pasieki wędrowne

Podlasie, Suwalszczyzna, Warmia i Mazury: jesień przychodzi wcześniej, więc 15 września jest tu granicą bezwzględną, a celem koniec sierpnia. Zacznij zaraz po ostatnim miodobraniu i leczeniu.
Dolny Śląsk i zachodnia Polska: cieplejszy wrzesień daje więcej marginesu na dokończenie zapasów w pierwszej połowie miesiąca, ale ciepła jesień może też przedłużyć czerwienie i zwiększyć zużycie zapasów przed zimą.
Pasieki wędrowne na wrzos i nawłoć: zakarmianie przesuwa się na wrzesień, a Ślósarz dopuszcza późniejszy termin właśnie przy późnych pożytkach. Tu najlepiej sprawdza się inwert lub syrop skrobiowy, a WZP Kraków ostrzega, że jeśli przez pierwsze 10 do 12 dni na późnym pożytku nie ma przybytków, trzeba od razu podkarmiać.

Ciasto dla pszczół: kiedy i jak je podawać

Ciasto to stały pokarm z cukru pudru, miodu lub syropu, czasem z pyłkiem. Nie cieknie, nie dodaje wilgoci i leży tuż nad kłębem. Używa się go w trzech sytuacjach: gdy ul jest lekki późną jesienią lub zimą, a jest za zimno na syrop; na przedwiośniu, gdy rusza czerwienie i zapasy szybko topnieją; oraz w lipcowej przerwie w pożytkach, gdy Gwaj poleca ciasto albo skrystalizowany miód rzepakowy z własnej pasieki, żeby matka nie przerwała czerwienia, a miód nie był fałszowany syropem. Ciastem nie uzupełnisz jednak zapasu zimowego: rodzinie, której w październiku brakuje 10 kg, kilogram ciasta nie pomoże.

Przepis na ciasto cukrowo-pyłkowe

Ślósarz w marcowych zaleceniach WZP Kraków opisuje ciasto lepsze od samego cukrowego:

Rozdrobnij obnóża pyłkowe i wymieszaj z cukrem pudrem tak, by pyłek stanowił co najmniej 30 procent, a im więcej, tym lepiej.
Dodaj podgrzany płynny miód albo wodę, w proporcji około 1000 g cukru pudru z pyłkiem na 250 g miodu.
Zagniataj do jednolitej masy. Ciasto nie może być zbyt rzadkie, bo spłynie na dennicę.
Kładź porcje po 0,5 kg na beleczki ramek nad gniazdem, na papierze albo w podkarmiaczce, i ociepl z góry poduszką. W ulach styropianowych wyjmij zatyczkę otworu w powałce nad gniazdem, włóż dopasowany placek i przykryj krążkiem styropianu.
Dokładaj co kilka dni, aż ruszy naturalny pożytek pyłkowy, na przykład z wierzby iwy.

Ilość cukru pudru, miodu i pyłku na dowolną liczbę porcji podaje kalkulator ciasta dla pszczół. Do ciasta używaj wyłącznie miodu z własnych, zdrowych rodzin. Kupując pyłek, sprawdź, czy nie ma w nim zmumifikowanych larw, typowych dla grzybicy wapiennej: Ślósarz uznaje ich obecność za niedopuszczalną. Gotowe ciasto ze sklepu pszczelarskiego kupuj świeże, bo EFSA wymienia ciasta komercyjne z bardzo wysoką zawartością HMF. Resztki ciasta zdejmij przed postawieniem pierwszej nadstawki.

Rodzina karmiona ciastem potrzebuje wody. Ślósarz zaleca poidło z czystą wodą zaraz po oblocie, żeby pszczoły nie ginęły, latając do zimnych źródeł. Syropu w marcu nie podawaj: pszczoły go niechętnie biorą, a płyn wychładza gniazdo.

Podkarmianie pobudzające wiosną i latem

Podkarmianie pobudzające przyspiesza rozwój przed wczesnym pożytkiem, wychowem matek albo po miodobraniu, gdy trzeba wychować dużo pszczół zimowych.

Wiosną Ślósarz pozwala na syrop tylko przy niedoborze zapasów, w małych dawkach i nie wcześniej niż przy zakwitaniu agrestu. Lepszym sposobem pobudzenia jest odsklepianie części zapasów przy każdym przeglądzie, co zaleca WZP Kraków. Kodeks Dobrej Praktyki Produkcyjnej w Pszczelarstwie, opracowany w Wielkopolskim ODR, również wymaga, by resztki zapasów zimowych zostały w pełni zużyte przez rozwijającą się rodzinę, i wskazuje, że sprzyja temu wiosenne odsklepianie.

Latem, po ostatnim miodobraniu, Gwaj zaleca małe dawki syropu, na przykład 0,5 litra co drugi dzień, żeby pobudzić matkę do intensywnego czerwienia. Trzybiński, gdy główny pożytek kończy się w połowie lipca, proponuje około 1 litra co 2 do 3 dni. Zasady:

Pobudzaj tylko rodzinę zdrową, z czerwiącą matką i dostępem do pyłku: bez białka cukier nie zamieni się w czerw.
Sprawdź zapasy: rodzina z kilkoma kilogramami miodu w gnieździe nie potrzebuje syropu.
Używaj syropu 1:1, podawaj go regularnie, a nie zrywami.
Wiosną skończ przed pożytkiem i przed postawieniem nadstawek.
Silna, pobudzana rodzina szybciej wchodzi w nastrój rojowy: przeglądaj ją regularnie i reaguj według zasad opisanych w artykule o rójce.

Substytuty pyłku i pierzga

Pyłek dostarcza białka, tłuszczów, witamin i soli mineralnych, z których pszczoły karmicielki wytwarzają mleczko. Najlepszym zabezpieczeniem jest pierzga we własnych plastrach: Ślósarz radzi po pierwszym oblocie wstawić ramkę z pierzgą przy gnieździe, a Gwaj zostawić na jesień 1 do 2 ramek z pierzgą. Pyłek z nawłoci i wrzosu jest według niej szczególnie cenny dla pokolenia zimowego. Teren obfitujący w rośliny miododajne zastępuje każdy substytut.

Paulina Witkowska zestawia w „Pasiece” (nr 5/2018) skuteczność pokarmów białkowych w kolejności: świeży pyłek, mrożony pyłek, substytut z dodatkiem naturalnego pyłku, substytut bez pyłku. Komercyjne suplementy białkowe zawierają od 5 do 25 procent naturalnego pyłku, a zawartość tłuszczu nie powinna przekraczać 5 do 8 procent. Najtańszym substytutem są drożdże piwne wymieszane z syropem 50 procent w ciasto o konsystencji masła orzechowego, zawinięte w papier do pieczenia lub folię spożywczą, bo stwardniałego ciasta pszczoły nie jedzą. Witkowska przypomina, że podkarmianie białkowe na przedwiośniu zwiększa zużycie węglowodanów, więc wymaga większych zapasów, a pszczoły muszą mieć stały dostęp do wody.

Substytut ma sens, gdy przegląd pokazuje brak pyłku w gnieździe, a pogoda nie pozwala na loty. Pyłku niewiadomego pochodzenia nie podawaj: może przenosić choroby.

Czy można karmić pszczoły miodem? Zgnilec i przepisy

Najlepszym pokarmem ratunkowym jest zasklepiona ramka miodu z silnej, zdrowej rodziny z własnej pasieki. Każdy inny miód to ryzyko. Ulotka o zgnilcu amerykańskim udostępniana przez Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach podkreśla, że miód z rodzin zakażonych może zawierać ogromne ilości przetrwalników Paenibacillus larvae, które zachowują zdolność zakażania do 30 lat, a nawet dłużej, i że miód skażony przetrwalnikami pod żadnym pozorem nie może być użyty do karmienia pszczół. Antybiotyki nie są rozwiązaniem, bo na przetrwalniki nie działają. Jaroński także wskazuje, że karmienie zapasami z obcych rodzin lub miodem handlowym może sprzyjać szerzeniu się zgnilca.

Co mówią przepisy? Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 27 marca 2026 r. w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz.U. 2026 poz. 463):

w pasiece podejrzanej o zgnilca powiatowy lekarz weterynarii zakazuje między innymi używania do karmienia pszczół produktów pszczelich pochodzących z tej pasieki (§ 4);
w ognisku choroby zakazuje pozyskiwania produktów pszczelich od chorych rodzin, a jeśli zezwoli na wyprowadzenie produktów od rodzin bez objawów do sprzedaży bezpośredniej lub przetworzenia, to nie mogą być one przeznaczone do karmienia pszczół (§ 6);
gdy w pasiece wykryto przetrwalniki bez podejrzenia choroby, lekarz zaleca środki zapobiegawcze, w tym ograniczanie rabunków, w tym dokarmianie po ustaniu lotów i zabezpieczenie plastrów z miodem lub zapasami przed dostępem pszczół, oraz niewprowadzanie rodzin o nieznanym statusie zdrowotnym (§ 3).

Polskie prawo nie zawiera ogólnego zakazu karmienia pszczół miodem kupionym czy z innej pasieki poza tymi sytuacjami. To jednak nie zmienia oceny ryzyka: miód ze sklepu bywa mieszanką z wielu krajów, a jeden słoik z przetrwalnikami wystarczy, by zakazić pasiekę. Nie wystawiaj też do wylizania nadstawek ani wirówki na otwartym terenie. Objawy zgnilca i innych chorób czerwiu opisujemy w artykule o chorobach pszczół.

Jak nie dopuścić syropu do miodu

Nie karm, gdy na ulu stoi nadstawka.
Wiosenne podkarmianie zakończ przed pożytkiem towarowym i przed postawieniem nadstawek.
Zdejmij resztki ciasta i substytutów przed pierwszą nadstawką.
Nie przenoś do nadstawki ramek gniazdowych, w których pszczoły składały syrop.

Karmienie w pasiece ekologicznej

W pasiece z certyfikatem rolnictwa ekologicznego obowiązują przepisy rozporządzenia (UE) 2018/848. Dariusz Gerula w broszurze Instytutu Ogrodnictwa PIB podsumowuje je tak:

dozwolone są tylko miód ekologiczny, cukier ekologiczny oraz ciasta cukrowe i miodowo-cukrowe z ekologicznych składników;
na zimę zostawia się pszczołom wystarczające zapasy miodu i pyłku („żelazną rezerwę”), a ewentualny niedobór uzupełnia się syropem z cukru ekologicznego;
sztuczne karmienie dopuszcza się, gdy przetrwanie rodzin jest zagrożone przez warunki pogodowe, gdy w gniazdach brakuje „żelaznego zapasu pokarmu” albo gdy zapasy skrystalizowały;
dokarmianie letnie jest dozwolone po zbiorze miodu, ale nie później niż 15 dni przed rozpoczęciem następnego pożytku towarowego;
pszczelarz prowadzi wykaz środków stosowanych w produkcji ekologicznej, w tym leków weterynaryjnych, i przechowuje go przez 3 lata od ich użycia.

Gerula zauważa, że choć przepisy dopuszczają zimowanie na miodzie, nie jest to uzasadnione ekonomicznie, a nie każdy miód jest dobrym pokarmem zimowym. Substytutów pyłku broszura nie wymienia wśród dozwolonych pokarmów, więc przed użyciem takiego produktu zapytaj swoją jednostkę certyfikującą.

Podkarmiaczki i dofinansowanie z ARiMR

Podkarmiaczka	Najlepsza do	Zalety	Wady
Powałkowa lub powałko-podkarmiaczka	zakarmiania zimowego	3 do 4 litrów naraz, bez rozbierania gniazda	duża, w chłód pszczoły słabiej z niej pobierają
Ramkowa (wielkopolska, Dadant)	odkładów i słabszych rodzin	syrop tuż przy kłębie	zajmuje miejsce ramki, trzeba otworzyć ul, bez pływaka pszczoły się topią
Wiaderkowa nad otworem w powałce	zakarmiania i podkarmiania	prosta, pozwala podać dużą dawkę	pszczoły pobierają wolniej, wymaga nadstawki lub pustego korpusu
Słoik odwrócony nad powałką	podkarmiania pobudzającego	tania, łatwa kontrola	mała pojemność
Placek ciasta w powałce	ratunku na przedwiośniu	bez płynu, nad kłębem	nie do zakarmiania

Przy zakupie sprawdzaj wymiar: podkarmiaczki ramkowe wielkopolskie, Dadanta i warszawskie nie są wymienne, a powałki 10- i 12-ramkowe mają różne wymiary.

Karmienie to wydatek odczuwalny w budżecie pasieki. Według raportu Instytutu Ogrodnictwa PIB o stanie pszczelarstwa w 2025 r. koszty pokarmu stanowiły 11,7 procent kosztów w pasiekach amatorskich i 10,4 procent kosztów zmiennych w pasiekach towarowych.

Do samego cukru nikt nie dopłaca. Żadna z interwencji pszczelarskich Planu Strategicznego WPR na rok pszczelarski 2027 (I.6.1 do I.6.7) nie obejmuje zakupu cukru, syropu, inwertu ani ciasta. Refundacja w interwencji I.6.2 obejmuje natomiast podkarmiaczki i sprzęt do podkarmiania, w wysokości do 50 procent kosztów netto, dla pszczelarzy posiadających co najmniej 10 pni i spełniających pozostałe warunki naboru. Koszty kwalifikują się od 16 października 2026 r., a wnioski ARiMR przyjmuje od 23 października do 27 listopada 2026 r.

Najczęstsze pytania

Kiedy karmić pszczoły na zimę?

Zakarmianie zaczyna się zaraz po ostatnim miodobraniu i letnim leczeniu warrozy, zwykle w drugiej połowie sierpnia. Według zaleceń Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Krakowie główną serię karmienia najlepiej skończyć do końca sierpnia, a całe zakarmianie najpóźniej do 15 września. Na Podlasiu, Mazurach i Suwalszczyźnie trzymaj się raczej końca sierpnia. Pasieki wędrujące na wrzos czy nawłoć karmią później i wtedy lepiej sprawdza się inwert.

Jaki syrop dla pszczół: 3:2 czy 1:1?

Na zimę daje się gęsty syrop 3:2, czyli 3 kg cukru na 2 litry wody, w dużych dawkach. Pszczoły mają z niego mniej wody do odparowania, więc szybciej go przerabiają i zasklepiają. Rzadszy syrop 1:1 przypomina nektar i pobudza matkę do czerwienia, dlatego używa się go w małych porcjach do podkarmiania pobudzającego i dla odkładów, które budują plastry.

Ile cukru na jeden ul na zimę?

Jan Ślósarz z WZP w Krakowie zaleca dla rodziny zimowanej na jednym korpusie wielkopolskim co najmniej 10 do 12 kg cukru, podanego jako syrop 3:2. 10 kg wystarcza tylko na normalną zimę. Dokładniej policzysz to z normy: rodzina na 10 plastrach wielkopolskich potrzebuje około 15,5 kg zapasu, w Dadancie około 17 kg. Od normy odejmij miód, który już jest w gnieździe.

Czy syrop dla pszczół trzeba gotować?

Nie. Wystarczy czysta woda z wodociągu lub dobrego źródła, najlepiej ciepła, żeby cukier szybciej się rozpuścił. Gotowania cukru należy unikać, bo wysoka temperatura sprzyja powstawaniu HMF, związku toksycznego dla pszczół. Nie dodawaj też octu ani kwasku cytrynowego. Syrop przygotowuj na bieżąco i podawaj w ciągu kilku dni, bo rzadki syrop szybko fermentuje.

Inwert czy cukier: co lepsze dla pszczół?

Badania Instytutu Ogrodnictwa w Puławach z sezonów 2012/2013 i 2013/2014 nie wykazały istotnych różnic w zimowli i rozwoju wiosennym między rodzinami karmionymi syropem cukrowym, inwertem i syropami skrobiowymi. Inwert jest wygodniejszy, nie wymaga przygotowania i pszczoły szybciej go przerabiają, ale jest droższy. Przydaje się głównie przy karmieniu spóźnionym, na początku września, i w pasiekach wracających z późnego pożytku.

Jak zrobić ciasto dla pszczół?

WZP w Krakowie podaje proporcję około 1000 g cukru pudru wymieszanego z pyłkiem na 250 g miodu. Pyłku powinno być co najmniej 30 procent. Miód podgrzej, dodaj do cukru i zagniataj, aż ciasto będzie jednolite i niezbyt rzadkie. Kładź porcje po 0,5 kg na beleczki ramek nad kłębem, na papierze, i ociepl z góry. Do ciasta używaj tylko miodu z własnych, zdrowych rodzin.

Czy można karmić pszczoły miodem?

Tylko własnym miodem z rodzin, o których wiesz, że są zdrowe. Miód z rodzin chorych na zgnilca amerykańskiego może zawierać ogromne ilości przetrwalników, które przeżywają 30 lat i dłużej. Rozporządzenie z 2026 r. zakazuje karmienia pszczół produktami z pasieki podejrzanej o zgnilca i z ogniska choroby. Nigdy nie podawaj miodu kupionego ani z pasieki o nieznanym stanie zdrowia.

Czy ARiMR dopłaca do cukru dla pszczół?

Nie. Żadna z interwencji pszczelarskich I.6.1 do I.6.7 na rok pszczelarski 2027 nie obejmuje zakupu cukru, syropu ani inwertu. Refundacja w interwencji I.6.2 obejmuje natomiast podkarmiaczki i sprzęt do podkarmiania, do 50 procent kosztów netto, dla pszczelarzy z co najmniej 10 pniami. Wnioski przyjmuje ARiMR od 23 października do 27 listopada 2026 r.

Źródła

Miesięczne zalecenia pasieczne na wrzesień (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Zalecenia pasieczne Sierpień (Magda Gwaj, 2026), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Miesięczne zalecenia pasieczne na Marzec (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Miesięczne zalecenia pasieczne na Kwiecień (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Egzamin zawodowy ROL.03, arkusz praktyczny styczeń 2022 (tabela norm zapasów zimowych za: W. Ostrowska, Gospodarka pasieczna, PWRiL 1998), Centralna Komisja Egzaminacyjna
Suitability of Starch Syrups for Winter Feeding of Honeybee Colonies (P. Semkiw, P. Skubida, Journal of Apicultural Science 60(2), 141-152, 2016), Journal of Apicultural Science, Instytut Ogrodnictwa PIB
Syropy inwertowane do dokarmiania pszczół (doc. Zofia Konopacka, Pasieka 4/2005), Pasieka24, czasopismo Pasieka
Uzupełnianie zapasów zimowych (Sławomir Trzybiński, Pasieka 4/2006), Pasieka24, czasopismo Pasieka
Co lepsze dla pszczół: cukier, inwert czy miód nektarowy? (Jakub Jaroński, Pożytki i karmienie pszczół), Pasieka24, Biblioteczka Pszczelarza z Pasją
Karmienie pszczół substytutami pyłku (Paulina Witkowska, Pasieka 5/2018), Pasieka24, czasopismo Pasieka
Rozporządzenie MRiRW z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz.U. 2026 poz. 463), Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Dziennik Ustaw
Zgnilec amerykański (ulotka informacyjna), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach
Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees (EFSA Journal 2022;20(4):7227), EFSA, Panel CONTAM
Rozporządzenie MRiRW w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej miodu, tekst jednolity (Dz.U. 2023 poz. 2513, zm. Dz.U. 2025 poz. 1741), Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Dziennik Ustaw
Zakładanie oraz zasady prowadzenia pasiek ekologicznych (dr hab. Dariusz Gerula, 2024), Instytut Ogrodnictwa PIB
Kodeks Dobrej Praktyki Produkcyjnej w Pszczelarstwie (L. Palicka), Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu
Rok pszczelarski 2027: interwencje I.6.1 do I.6.7 Planu Strategicznego WPR, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Stan pszczelarstwa w Polsce w 2025 roku (dr Piotr Semkiw), Instytut Ogrodnictwa PIB