Choroby pszczół: objawy, zgnilec, nosemoza, zgłaszanie

Choroby pszczół w polskiej pasiece: zgnilec amerykański i europejski, nosemoza, grzybica wapienna, wirusy, zatrucia. Co zgłosić PLW i kiedy jest odszkodowanie.

Choroby pszczół dzielą się na trzy grupy: choroby czerwiu (zgnilec amerykański, zgnilec europejski, grzybica wapienna, woreczkowa zgnilizna czerwiu), choroby pszczół dorosłych (nosemoza, paraliż wirusowy, wirus zdeformowanych skrzydeł, akarapidoza) oraz pasożyty i szkodniki (warroza, mały chrząszcz ulowy, Tropilaelaps). W Polsce jedyną chorobą pszczół zwalczaną obowiązkowo jest zgnilec amerykański: każde podejrzenie zgłaszasz niezwłocznie powiatowemu lekarzowi weterynarii (PLW). Zgłasza się też podejrzenie Aethina tumida i Tropilaelaps, a od marca 2026 r. także zgnilca europejskiego i akarapidozy. Pozostałe choroby to sprawa dobrej gospodarki pasiecznej i, w razie wątpliwości, badania laboratoryjnego.

Największym wrogiem rodziny pozostaje roztocz Varroa destructor, który przenosi najgroźniejsze wirusy. Ma osobny artykuł: warroza, progi porażenia i leki dopuszczone w Polsce.

Jak rozpoznać chorobę pszczół podczas przeglądu?

Chorobę widać najpierw na czerwiu. Zdrowy plaster ma czerw zwarty: zasklepy wypukłe, jednolitej barwy, larwy perłowobiałe, zwinięte w literę C na dnie komórki. Niepokojące są:

czerw rozstrzelony (mozaikowy), czyli puste komórki wymieszane z różnymi stadiami; sam w sobie nie jest objawem konkretnej choroby, bo daje go też stara lub słaba matka;
zasklepy zapadnięte, pociemniałe, zawilgocone lub z otworkami;
larwy pożółkłe, brązowe, rozpłynięte, skręcone albo zmumifikowane;
nietypowy zapach po otwarciu ula.

Przed ulem sygnałem alarmowym są pszczoły drżące, pełzające po trawie, czarne i wyłysiałe, z pomarszczonymi skrzydłami, ślady kału na ścianach i ramkach, kopce martwych pszczół, a na wkładce dennicowej mumie czerwiu. Wątpliwy plaster sfotografuj z obu stron, zanim wstawisz go z powrotem.

Tabela rozpoznawcza

Tabela pomaga postawić podejrzenie; pewną diagnozę daje dopiero laboratorium.

Choroba	Czynnik	Co widać w pasiece	Test polowy	Kiedy	Status w Polsce
Zgnilec amerykański	bakteria przetrwalnikująca Paenibacillus larvae	czerw rozstrzelony, zasklepy zapadnięte i dziurawe, brązowa ciągnąca się masa, twarde ciemne strupy	test zapałki: długa, lepka nitka	cały sezon czerwienia	obowiązek zwalczania, zgłoszenie do PLW
Zgnilec europejski	bakteria Melissococcus plutonius z bakteriami wtórnymi	młode larwy martwe przed zasklepieniem, żółknące, skręcone, kwaśny lub gnilny zapach	nitka rzadko, poniżej 1 cm	głównie wiosna i początek lata	obowiązek powiadamiania od 18.03.2026
Grzybica wapienna	grzyb Ascosphaera apis	twarde białe, szare lub czarne mumie w komórkach i na dennicy	mumia twarda, bez nitki	chłodna, wilgotna wiosna	brak obowiązków urzędowych
Woreczkowa zgnilizna czerwiu	wirus SBV	larwa jak woreczek z płynem, główka uniesiona i ciemna	larwa wychodzi z komórki w całości	wiosna, początek lata	brak obowiązków urzędowych
Nosemoza	mikrosporydia Nosema apis i N. ceranae	typ A: biegunka; typ C: powolne słabnięcie bez biegunki	brak, tylko laboratorium	koniec zimy, wiosna, jesienne osypywanie	brak obowiązków urzędowych
Paraliż chroniczny	wirus CBPV	drżące, pełzające, czarne, wyłysiałe pszczoły, kopce martwych	brak, tylko laboratorium	maj i czerwiec	brak obowiązków urzędowych
Wirus zdeformowanych skrzydeł	wirus DWV przenoszony przez warrozę	młode pszczoły z pomarszczonymi skrzydłami	liczenie osypu warrozy	koniec lata, jesień	leczenie warrozy
Warroza	roztocz Varroa destructor	roztocza na pszczołach i w czerwiu	osyp na wkładce, test cukru pudru	cały rok, szczyt w sierpniu	kategorie unijne C, D, E
Akarapidoza	roztocz Acarapis woodi w tchawkach	pszczoły niezdolne do lotu, wywichnięte skrzydła	tylko mikroskop	wiosenne obloty	obowiązek powiadamiania od 18.03.2026
Mały chrząszcz ulowy	chrząszcz Aethina tumida	ciemne chrząszcze uciekające przed światłem, larwy w plastrach, sfermentowany miód	obserwacja	ciepła pora roku	nieobecny w Polsce, zgłoszenie do PLW
Tropilaelaps	roztocza Tropilaelaps spp.	małe, szybkie roztocza, nieregularny czerw	laboratorium	sezon czerwienia	nieobecny w UE, zgłoszenie do PLW

Zgnilec amerykański: objawy, test zapałki i co robić?

Zgnilec amerykański, nazywany też złośliwym, to najgroźniejsza choroba czerwiu. Wywołuje ją Paenibacillus larvae, bakteria tworząca przetrwalniki. Według ulotki Europejskiego Laboratorium Referencyjnego ds. zdrowia pszczół, rozpowszechnianej po polsku przez Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach (PIWet), zakażają się tylko młode larwy, które zjadają przetrwalniki z pokarmem. Dorosłe pszczoły nie chorują, ale je przenoszą.

Objawy

Ulotka PIWet wymienia:

zasklepy zapadnięte, pociemniałe, zawilgocone, z nieregularnymi otworami;
lepkie, brązowawe larwy, które dają się wyciągać w nitki;
twarde, ciemne strupy ściśle przylegające do ściany komórki, których nie da się usunąć bez uszkodzenia plastra;
rzadko „języczek” wystający u martwej poczwarki ku górze komórki;
czerw rozstrzelony, bo pszczoły usuwają część martwych larw;
zapach palonego rogu lub starego kleju stolarskiego;
słabnięcie rodziny i mniejszy ruch na wylotku.

Test zapałki krok po kroku

Wybierz zasklepioną komórkę z zapadniętym, ciemnym lub dziurawym zasklepem.
Wbij zapałkę, patyczek albo wykałaczkę do dna komórki.
Zamieszaj zawartość.
Powoli wyciągnij i obserwuj.
Jeśli brązowa masa ciągnie się w długą, lepką nitkę, zanim pęknie, masz silne podejrzenie zgnilca amerykańskiego.
Zapałkę wyrzuć do zamkniętej torebki, umyj rękawice i dłuto, zanim otworzysz następny ul.

Test ma wartość tylko wtedy, gdy wychodzi dodatnio. Larwa martwa od niedawna lub zaschnięty strup nitki nie dadzą, choć rodzina może być chora.

Dlaczego tak łatwo się szerzy

Ulotka PIWet podaje, że jeden zaschnięty strup może zawierać do 2,5 mln przetrwalników, odpornych na dezynfekcję i zakaźnych przez około 30 lat, a nawet dłużej. Przenoszą je rabunek, obce pszczoły, produkty pszczele, plastry i sprzęt. Najczęstsze polskie błędy to karmienie pszczół miodem z nieznanego źródła, kupno odkładów bez sprawdzenia czerwiu i wstawianie starych plastrów po padniętej rodzinie. O tym, dlaczego nie podaje się pszczołom obcego miodu, piszemy w artykule o karmieniu pszczół.

Co robić przy podejrzeniu

Zamknij ul, zawęź wylotek i niczego nie przenoś: ani rodziny, ani plastrów, ani nadstawek.
Zgłoś podejrzenie powiatowemu lekarzowi weterynarii. Obowiązek wynika z art. 18 rozporządzenia (UE) 2016/429 i art. 10 ustawy o zdrowiu zwierząt, który obejmuje każdego, kto ma kontakt ze zwierzętami.
Przyjmij inspektora. Zgodnie z rozporządzeniem MRiRW z 27 marca 2026 r. w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz.U. 2026 poz. 463) PLW bada klinicznie wszystkie rodziny w pasiece, przeprowadza dochodzenie epizootyczne i pobiera próbki od każdej rodziny z objawami (§ 4 ust. 1 do 3).
Do czasu wyników PLW nakazuje oznakowanie podejrzanych pni i zakazuje przemieszczania do pasieki i z pasieki pni, rodzin, pszczół, matek, plastrów, uli, sprzętu i produktów pszczelich, pozyskiwania produktów od podejrzanych rodzin oraz karmienia pszczół produktami z tej pasieki (§ 4 ust. 5).

Antybiotyki nie są rozwiązaniem. Ulotka PIWet przypomina, że nie działają na przetrwalniki, a w UE nie ma dopuszczonego produktu leczniczego weterynaryjnego przeciw tej chorobie.

Zgnilec europejski: jak go odróżnić od amerykańskiego?

Zgnilec europejski wywołuje Melissococcus plutonius, bakteria, która nie tworzy przetrwalników. Ulotka EURL w wersji PIWet podaje, że martwe larwy atakują wtórnie inne bakterie, m.in. Paenibacillus alvei, Enterococcus faecalis i Brevibacillus laterosporus. Larwy zakażają się zwykle w pierwszych 48 godzinach życia i giną najczęściej w wieku 4 do 5 dni, jeszcze przed zasklepieniem. Ulotka wskazuje, że podatniejsze są rodziny słabe; choroba ujawnia się zwykle wtedy, gdy czerwiu jest więcej, niż karmicielki są w stanie wykarmić, typowo wiosną lub w przerwie pożytku.

Kryteria rozróżnienia

Cecha	Zgnilec amerykański	Zgnilec europejski
Kiedy ginie larwa	po zasklepieniu	najczęściej przed zasklepieniem
Ułożenie larwy	rozciągnięta na dnie komórki	skręcona spiralnie lub rozciągnięta wzdłuż ścianki
Barwa	brązowa, potem ciemna	z perłowobiałej bladożółta, brązowa, szaroczarna
Test zapałki	długa, lepka nitka	nitka rzadko, poniżej 1 cm
Strup	twardy, ciemny, trudny do usunięcia	brązowy, łatwo się usuwa
Zapach	palony róg, klej stolarski	gnilny lub kwaśny
Status w Polsce	obowiązek zwalczania	obowiązek powiadamiania

Żadna cecha nie wystarcza sama. Ulotka zaleca potwierdzić rozpoznanie w laboratorium i skonsultować się z lekarzem weterynarii zajmującym się owadami użytkowymi.

Postępowanie

Przy zaawansowanych objawach ulotka zaleca likwidację rodziny i spalenie skażonego materiału; drewno można umyć gorącą wodą z 3 do 5 procent sody kaustycznej lub opalić palnikiem. Rodziny z lekkimi objawami przesiedla się na węzę, zostawiając tylko pszczoły dorosłe i niszcząc wszystkie plastry z czerwiem. Profilaktyka to kontrola warrozy, unikanie rabunków, wymiana około jednej trzeciej plastrów rocznie i pełne zapasy pokarmu. Zanim cokolwiek zrobisz, powiadom PLW, bo od 18 marca 2026 r. zgnilec europejski podlega obowiązkowi powiadamiania (rozporządzenie MRiRW, Dz.U. 2026 poz. 288).

Grzybica wapienna i woreczkowa zgnilizna czerwiu

Grzybica wapienna

Grzybica wapienna to choroba czerwiu wywołana przez grzyb Ascosphaera apis. Larwa połyka zarodniki z pokarmem, grzybnia przerasta jej ciało i zamienia je w twardą mumię o kształcie komórki. Mumia jest najpierw biała i puszysta, potem kredowobiała, a gdy grzyb tworzy owocniki, szarzeje lub czernieje. Pszczoły wynoszą mumie na dennicę i przed wylotek, gdzie grzechoczą na wkładce.

Choroba pojawia się głównie wiosną, przy chłodnej i wilgotnej pogodzie, gdy czerw na obrzeżach gniazda się wychładza albo rodzina jest za słaba, by go ogrzać. W pełni pożytku zwykle sama ustępuje. Nie ma dopuszczonego leku, liczy się zapobieganie:

suche, przewiewne stanowisko, z dala od podmokłych dolin;
gniazdo zawężone wiosną do siły rodziny i dobrze ocieplone;
wymiana matki, jeśli choroba wraca co roku, bo podatność zależy od linii.

Woreczkowa zgnilizna czerwiu

Wywołuje ją wirus SBV. Według e-materiału „Choroby pszczół i ich zwalczanie” z Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej larwa ginie zwykle po zasklepieniu, a wirus pozostaje zakaźny w martwym czerwiu około miesiąca, a w zapasach miodu i pyłku 3 do 4 miesięcy. Martwa larwa leży wyprostowana, z ciemną, uniesioną główką, a jej ciało przypomina woreczek z płynem, który da się wyjąć z komórki w całości. Choroba występuje głównie wiosną i na początku lata, w polskich warunkach przebiega zwykle łagodnie i dotyczy rodzin z zaburzoną strukturą wiekową, w których brakuje karmicielek. Leków się nie stosuje: plastry z martwymi larwami przetapia się, gniazdo zawęża, rodzinę podkarmia, a przy nawrotach wymienia matkę.

Nosemoza: objawy, diagnostyka i profilaktyka

Nosemoza to choroba jelita pszczół dorosłych wywoływana przez mikrosporydia. W Polsce występują dwa gatunki, które taksonomowie przenieśli do rodzaju Vairimorpha, choć w praktyce i w laboratoriach nadal mówi się o Nosema:

Nosema apis wywołuje nosemozę typu A: biegunkę, plamy kału na ramkach i ścianach ula, osłabione pszczoły przed wylotkiem;
Nosema ceranae wywołuje typ C, tzw. suchą nosemozę. E-materiał ZPE opisuje ją tak: grzyb uszkadza jelito środkowe, chore pszczoły giną już od ósmego dnia po zakażeniu, tracą orientację, a zbieraczki giną w locie i nie wracają do ula, biegunki zwykle nie ma, a jesienią rodziny potrafią się gwałtownie wyludnić. Zakażenie zwiększa też wrażliwość pszczół na środki ochrony roślin.

Badania z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (Sokół i Michalczyk, 2016) pokazały, że w sezonie pożytkowym N. ceranae wykrywano znacznie częściej niż N. apis, często w zakażeniu mieszanym, a przetrwalniki znajdowano nie tylko w pszczołach, ale też w obnóżach pyłkowych i pierzdze. Czyste ściany ula nie wykluczają nosemozy.

Diagnostyka

Objawów polowych nie da się uznać za pewne. Rozpoznanie daje badanie mikroskopowe próbki pszczół, najlepiej z osypu zimowego lub z wylotka, a odróżnienie gatunków wymaga PCR. Próbkę wysyła się do wojewódzkiego zakładu higieny weterynaryjnej lub do PIWet, najlepiej przez lekarza weterynarii.

Profilaktyka

W UE nie ma dopuszczonego leku na nosemozę, a dawniej stosowana fumagilina została wycofana. Zostaje profilaktyka:

wymiana starych, ciemnych plastrów gniazdowych, w których gromadzą się przetrwalniki;
odkażanie pustych uli 1 do 2 procent roztworem podchlorynu sodu i plastrów zapasowych parami kwasu octowego, jak podaje ZPE (150 do 200 ml na 10 ramek, 7 dni, w pomieszczeniu o temperaturze co najmniej 17 °C, potem wietrzenie);
silne rodziny na zimę, dobre zapasy i nasłonecznione stanowisko, które pozwala na zimowe obloty oczyszczające.

Suplementy, probiotyki i wyciągi roślinne są popularne, ale nie są lekami. Nosemoza nie podlega w Polsce obowiązkowi zwalczania ani powiadamiania: nie ma jej ani w unijnym wykazie, ani w krajowym rozporządzeniu z marca 2026 r. Wiosenne objawy nosemozy na oblocie opisujemy w kalendarzu pszczelarza.

Choroby wirusowe: paraliż i zdeformowane skrzydła

W pszczołach krąży wiele wirusów, przeważnie bezobjawowo. W pasiece liczą się dwa.

Paraliż chroniczny (CBPV)

Według ZPE paraliż chroniczny pojawia się głównie w maju i czerwcu i dotyka pszczół dorosłych w dwóch postaciach. W pierwszej pszczoły drżą, tracą zdolność lotu, pełzają po ziemi, mają rozdęte odwłoki. W drugiej tracą owłosienie, stają się mniejsze, czarne i błyszczące; strażniczki nie wpuszczają ich do ula, więc bywają brane za rabusie. Pszczoły giną w ciągu kilku dni, a przed ulem rosną kopce martwych. Leczenia nie ma. Pomaga zapewnienie ciągłości pożytku i dostępu do pyłku, unikanie przegęszczonych stanowisk, rozszerzenie gniazda i wymiana matki.

Wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV)

DWV jest bardzo rozpowszechniony i przez lata może przebiegać bez objawów. Przenosi go Varroa destructor, żerując na poczwarce. Pszczoła wygryza się z pomarszczonymi, niedorozwiniętymi skrzydłami i krótkim odwłokiem, pełza przy wylotku i szybko ginie. Kilka takich pszczół w sierpniu oznacza wysokie porażenie warrozą. Leku przeciwwirusowego nie ma; jedyną odpowiedzią jest pomiar osypu i leczenie warrozy.

Akarapidoza

Chorobę roztoczową wywołuje Acarapis woodi, roztocz żyjący w pierwszej parze tchawek pszczół dorosłych i żywiący się hemolimfą. ZPE opisuje objawy przy wiosennych oblotach: pszczoły nie mogą latać, mają wywichnięte skrzydła, rośnie osyp zimowy. Rozpoznanie wymaga mikroskopu. Od 18 marca 2026 r. akarapidoza podlega obowiązkowi powiadamiania (Dz.U. 2026 poz. 288).

Mały chrząszcz ulowy i Tropilaelaps: zagrożenia z zewnątrz

Mały chrząszcz ulowy (Aethina tumida)

To chrząszcz z Afryki subsaharyjskiej. Polska ulotka EURL opisuje go tak: dorosły ma 5 do 7 mm długości i 2,5 do 3,5 mm szerokości, około jednej trzeciej robotnicy, jest brązowy do czarnego, z czułkami zakończonymi buławką i pokrywami krótszymi niż odwłok. Larwy kremowobiałe, do około 1 cm, drążą korytarze w plastrach, zjadają czerw, a miód fermentuje i wycieka z ula. Od larw barciaka większego odróżniają je trzy pary długich odnóży z przodu, kolce na grzbiecie każdego segmentu i dwa długie kolce na końcu ciała. Przepoczwarczają się w ziemi, zwykle w promieniu 20 m od ula, a dorosłe potrafią przelecieć ponad 10 km.

W Europie chrząszcz jest obecny we Włoszech: w Kalabrii od 2014 r., na Sycylii (w 2025 r. kilkanaście ognisk w prowincji Mesyna), a w 2026 r. laboratorium referencyjne IZSVe potwierdziło go w Gaecie (Lacjum, czerwiec) i w Rogliano (prowincja Cosenza, wrzesień). Polska jest od niego wolna.

Tropilaelaps

Roztocza z rodzaju Tropilaelaps, pochodzące z Azji, pasożytują na czerwiu jak warroza, ale rozmnażają się szybciej i mogą powodować większe straty rodzin niż ona. W UE ich dotąd nie stwierdzono. Europejskie Stowarzyszenie Pszczelarzy (EBA) w liście do instytucji UE z 31 marca 2026 r. podaje, że silne porażenie T. mercedesae wykryto w Gruzji oraz w rosyjskich regionach krasnodarskim i rostowskim, a z Ukrainy i Białorusi docierają niepotwierdzone doniesienia. Dla Polski, która graniczy z oboma tymi krajami, to realne ryzyko. Jak podkreśla EBA, w UE nie ma leku dopuszczonego przeciw Tropilaelaps.

Właściwa reakcja

Jeśli znajdziesz w ulu nieznanego chrząszcza lub roztocza, nie wypuszczaj go. Ulotka EURL zaleca zabić okaz przez zamrożenie na noc lub w 70-procentowym alkoholu etylowym, zamknąć w szczelnym pojemniku, opisać nazwiskiem, numerem i lokalizacją pasieki i natychmiast powiadomić powiatowy inspektorat weterynarii. Niczego nie przenoś. Nie sprowadzaj pakietów pszczelich ani matek spoza UE z nielegalnych źródeł.

Zatrucie czy choroba? Co zrobić po zatruciu pszczół opryskiem

Zatrucie środkami ochrony roślin bywa mylone z paraliżem wirusowym. Broszura Pomorskiego ODR (J. Cichocki, 2025) wymienia objawy zatrucia: nagły spadek lotów mimo pogody, dużo martwych i żywych pszczół na ziemi przed ulami, chaotyczne ruchy, drżenie, paraliż, agresja, a przy zatruciu przewlekłym martwe pszczoły z wysuniętym, skręconym języczkiem i zamierający czerw. Za zatruciem przemawia nagłość, objęcie wielu uli naraz i zabieg na pobliskim polu; za paraliżem kopce pod pojedynczymi ulami i czarne, wyłysiałe robotnice.

Co musi zachować rolnik

Rozporządzenie MRiRW z 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin wymaga przy opryskiwaczu naziemnym co najmniej 20 m odstępu od pasiek, przy zabiegach z powietrza 100 m, gdy wiatr wieje w stronę pasieki (przy innym kierunku 20 m), i zabrania zabiegów przy wietrze powyżej 4 m/s. Etykiety środków niebezpiecznych dla pszczół nakazują zabieg po zakończeniu lotu pszczół i zakazują opryskiwania kwitnących upraw i chwastów.

Procedura krok po kroku

Zawiadom od razu wojewódzki inspektorat ochrony roślin i nasiennictwa (Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, PIORiN) oraz powiatowego lekarza weterynarii, poza godzinami pracy urzędów policję, a także urząd gminy i koło pszczelarzy. PODR podkreśla, że czas działa na korzyść sprawcy.
Zbierz informacje: datę i godzinę, liczbę dotkniętych uli, uprawy w promieniu około 3 km, pogodę, informacje od sąsiadów o zabiegach.
Próbki pszczół pobiera inspektor weterynaryjny, lekarz weterynarii z uprawnieniami lub policja, a opakowanie zamyka się plombą z indywidualnym numerem. Instrukcja PIWet wymaga około 1000 martwych pszczół (80 do 100 g), natychmiast zamrożonych, jednej próbki na pasiekę, z protokołem pobrania.
Badanie: w programie PIWet-PIB na lata 2024 do 2028 tak pobrane próbki bada się w Puławach bezpłatnie. Badanie zlecone prywatnie kosztowało w 2025 r. według PODR około 1500 zł.
Ratuj rodziny: usuń podejrzany pokarm i plastry z pierzgą, zawęź i ociepl gniazdo, podkarm, pilnuj, by osłabionych rodzin nie rabowano.

Protokół i wynik badania są podstawą ugody z rolnikiem albo roszczenia przed sądem. Szerzej o ochronie pasieki przed opryskami piszemy w artykule gdzie postawić ul.

Które choroby pszczół trzeba zgłaszać w Polsce?

Nowe przepisy od 18 marca 2026 r.

Ustawa z 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795) weszła w życie 18 marca 2026 r. i zastąpiła w zakresie zwalczania chorób większość przepisów ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Wraz z nią straciło moc dawne rozporządzenie o zwalczaniu zgnilca z 2016 r. Ustawa wdraża unijne prawo o zdrowiu zwierząt (rozporządzenie (UE) 2016/429). Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2018/1882 przypisuje chorobom pszczół kategorie: zgnilec amerykański, Aethina tumida i Tropilaelaps to kategorie D i E, warroza C, D i E. Żadna choroba pszczół nie należy do kategorii A ani B.

Choroba	Podstawa	Co oznacza dla pszczelarza
Zgnilec amerykański	UE kat. D+E; Dz.U. 2026 poz. 462 i 463	obowiązek zwalczania, zgłoszenie do PLW, środki urzędowe, odszkodowanie
Mały chrząszcz ulowy	UE kat. D+E	zgłoszenie do PLW
Tropilaelaps	UE kat. D+E	zgłoszenie do PLW
Warroza	UE kat. C+D+E	brak urzędowego programu, leczenie dopuszczonymi lekami
Zgnilec europejski	Dz.U. 2026 poz. 288	obowiązek powiadamiania
Akarapidoza	Dz.U. 2026 poz. 288	obowiązek powiadamiania
Nosemoza, grzybica wapienna, wirusy	brak	brak obowiązków urzędowych

Według ulotki PIWet zgnilec europejski podlegał wcześniej obowiązkowi rejestracji na podstawie ustawy z 2004 r.; nowe rozporządzenie objęło go obowiązkiem powiadamiania. Rozporządzenie MRiRW z 27 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 462) wskazuje zgnilca amerykańskiego jako jedyną dodatkową chorobę zwierząt lądowych podlegającą obowiązkowi zwalczania.

Jak zgłosić

Zadzwoń lub zgłoś się do powiatowego inspektoratu weterynarii (PIW) właściwego dla miejsca pasieki; dane kontaktowe są na stronie PIW.
Opisz objawy, liczbę rodzin i lokalizację pasieki, podaj jej numer z rejestru.
Do wizyty inspektora niczego nie przenoś i nie niszcz.
Zachowaj dokumentację: datę zgłoszenia, decyzje PLW, protokoły.

Zgłoszenie działa tylko wtedy, gdy inspekcja wie, gdzie stoją pasieki. Od 18 marca 2026 r. każda pasieka, od pierwszego ula, musi być zarejestrowana u PLW; szczegóły w artykule o rejestracji pasieki.

Co dzieje się po potwierdzeniu zgnilca i kto płaci odszkodowanie?

Ognisko i decyzje PLW

Gdy laboratorium potwierdzi chorobę, PLW wyznacza pasiekę jako ognisko i, zgodnie z § 6 rozporządzenia w sprawie zgnilca, nakazuje jedno z działań: spalenie chorego pnia po zabiciu pszczół, spalenie chorej rodziny z gniazdem albo przesiedlenie pszczół i spalenie gniazda, a do tego oczyszczenie i odkażenie pozostałych uli, sprzętu, odzieży i miejsc, gdzie stały chore rodziny. Wybór zależy od pory roku, liczby rodzin, zaawansowania choroby, kondycji rodzin i stanu uli. Od rodzin bez objawów PLW pobiera próbki miodu lub zapasów, a gdy ich brak, wosku, pszczół lub osypu; jeśli i w nich wykryje przetrwalniki, nakazuje przesiedlenie i spalenie gniazda.

Przesiedlenie to według § 2 przeniesienie pszczół z matką do nowego lub odkażonego ula na węzę i głodzenie przez co najmniej 24 godziny. Załącznik nr 1 opisuje odkażanie: opalanie, zanurzenie w parafinie o temperaturze 160 °C na co najmniej 10 minut albo środki biobójcze z podchlorynem sodu; wosk z ogniska sterylizuje się w autoklawie (121 °C, 30 minut).

Produkty od rodzin bez objawów PLW może, po analizie ryzyka, pozwolić wywieźć do sprzedaży bezpośredniej lub obróbki niszczącej przetrwalniki, ale nigdy do karmienia pszczół (§ 6 ust. 4).

Obszar zapowietrzony

PLW wyznacza obszar zapowietrzony sięgający co najmniej 3 km od ogniska i w ciągu 30 dni przegląda rodziny we wszystkich pasiekach w tym obszarze (§ 7). Gdy ogniska obejmują większy teren, wojewoda wydaje rozporządzenie. Przykład z Wielkopolski: rozporządzenie wojewody z 1 lipca 2026 r., wydane na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o zdrowiu zwierząt, zmieniło rozporządzenie z września 2024 r. o zwalczaniu zgnilca w powiatach poznańskim i średzkim, rozszerzając obszar o miejscowości Paczkowo, Sokolniki Gwiazdowskie i Puszczykowo Zaborze w gminie Swarzędz. Przed 2026 r. takie rozporządzenia wydawali też PLW, np. we wrześniu 2025 r. PLW w Świeciu dla powiatu świeckiego. Środki przestają obowiązywać, gdy badanie wszystkich rodzin w ognisku, przeprowadzone co najmniej 6 tygodni po działaniach naprawczych, nie wykaże objawów, a odkażanie zostanie wykonane, albo gdy wszystkie rodziny w ognisku unieszkodliwiono, a sprzęt odkażono (§ 8).

Odszkodowanie

Rozporządzenie MRiRW z 5 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 298), wydane na podstawie art. 45 ust. 4 ustawy o zdrowiu zwierząt, wymienia zgnilca amerykańskiego pszczół wśród chorób, przy zwalczaniu których przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa. Szacowanie reguluje rozporządzenie z 16 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 350):

zwierzęta szacuje się przed zabiciem, a sprzęt i produkty przed zniszczeniem z nakazu Inspekcji Weterynaryjnej;
szacują dwaj rzeczoznawcy powołani przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, razem z PLW, który zawiadamia ich o miejscu i terminie;
wartość ustala się według aktualnej ceny rynkowej w dniu szacowania, a dla sprzętu z uwzględnieniem stopnia zużycia i jakości; przydadzą się dowody zakupu.

Rozporządzenie nie ma osobnych przepisów o rodzinach pszczelich i ulach, więc zachowaj faktury za matki, odkłady i ule. Ponieważ szacuje się zwierzęta przed zabiciem, a sprzęt przed zniszczeniem z nakazu Inspekcji, rodzina spalona na własną rękę, bez decyzji PLW i bez protokołu szacowania, nie ma podstawy do odszkodowania.

Jak zapobiegać chorobom pszczół w pasiece?

Większość chorób czerwiu i pszczół dorosłych to choroby rodzin słabych. Profilaktyka łączy bioasekurację, gospodarkę pasieczną i regularne obserwacje.

Zasady bioasekuracji

Wiele z nich rozporządzenie w sprawie zgnilca wymienia w § 3 ust. 3 jako zalecenia, które PLW przekazuje pszczelarzom:

Nie karm pszczół miodem z nieznanego źródła ani z pasieki podejrzanej o chorobę.
Nie wprowadzaj rodzin o nieznanym stanie zdrowia. Odkłady i matki kupuj od znanych hodowców, a złapany rój trzymaj osobno (zob. rójka).
Wymieniaj plastry regularnie na węzę ze sterylizowanego wosku.
Ograniczaj rabunek: dokarmiaj po ustaniu lotów, zabezpieczaj miód i plastry, skracaj przeglądy, zawężaj wylotki, uszczelniaj ule, utrzymuj tylko silne rodziny.
Zabezpieczaj puste ule i sprzęt przed dostępem pszczół.
Czyść i odkażaj sprzęt między pasiekami i po rodzinach podejrzanych.
Kontroluj czerw przy każdym przeglądzie.

Straty zimowe jako miernik zdrowia pasiek

Monitoring COLOSS prowadzony przez SGGW wykazał po zimie 2022/2023 straty 8,3 procent rodzin, najwyższe w zachodniopomorskim (13,2 procent) i kujawsko-pomorskim (12,8 procent), najniższe na Podkarpaciu (4,1 procent). Wśród przyczyn upadków najczęściej wskazywano infekcje wirusowe lub nosemozę wywołaną przez Vairimorpha ceranae. Raport Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa PIB za 2025 r. odnotowuje z kolei zwiększone straty zimowe, które przyczyniły się do spadku produkcji miodu; liczbę rodzin w Polsce szacuje na 2,40 mln, a pszczelarzy na 96,6 tys.

Kalendarz obserwacji

Okres	Na co zwracać uwagę
luty i marzec	osyp zimowy, ślady biegunki, siła oblotu, zapasy
kwiecień i maj	grzybica wapienna, zgnilec europejski, woreczkowa zgnilizna, zwartość czerwiu
maj i czerwiec	paraliż chroniczny, pełny przegląd czerwiu przed nadstawkami, opryski rzepaku i sadów
lipiec i sierpień	osyp warrozy, zdeformowane skrzydła, czerw po miodobraniu
wrzesień i październik	łączenie słabych rodzin po sprawdzeniu czerwiu, aktualizacja rejestru pasieki do 30 września

Przy każdym przeglądzie wiosną i latem obejrzyj pod światło przynajmniej jeden plaster z czerwiem krytym. Słabą rodzinę łącz dopiero po sprawdzeniu czerwiu: połączenie rodziny z ukrytym zgnilcem z rodziną zdrową roznosi przetrwalniki. Szczegółowy plan prac na każdy miesiąc znajdziesz w kalendarzu pszczelarza.

Najczęstsze pytania

Które choroby pszczół trzeba zgłaszać w Polsce?

Podejrzenie zgnilca amerykańskiego, małego chrząszcza ulowego (Aethina tumida) i roztoczy Tropilaelaps zgłaszasz niezwłocznie powiatowemu lekarzowi weterynarii. Od 18 marca 2026 r. obowiązkiem powiadamiania objęte są też zgnilec europejski i choroba roztoczowa (akarapidoza), zgodnie z rozporządzeniem MRiRW opublikowanym w Dz.U. 2026 poz. 288. Nosemoza nie znajduje się na żadnej z tych list.

Jak zrobić test zapałki przy podejrzeniu zgnilca?

Wybierz komórkę z zapadniętym, ciemnym lub dziurawym zasklepem, wbij w nią zapałkę lub wykałaczkę, zamieszaj zawartość i powoli wyciągnij. Jeśli brązowa, lepka masa ciągnie się w długą nitkę, podejrzewaj zgnilca amerykańskiego. Przy zgnilcu europejskim nitka powstaje rzadko i ma mniej niż 1 cm. Wynik ujemny niczego nie wyklucza, rozstrzyga badanie laboratoryjne.

Czy miód z rodziny chorej na zgnilca jest szkodliwy dla ludzi?

Nie. Bakteria zgnilca amerykańskiego atakuje wyłącznie larwy pszczół, a ulotka Państwowego Instytutu Weterynaryjnego wprost stwierdza, że miód z zakażonych rodzin może zostać przeznaczony do spożycia przez człowieka. Jest natomiast groźny dla innych pszczół, bo zawiera przetrwalniki. Nigdy nie karm nim rodzin i nie zostawiaj słoików ani plastrów w zasięgu rabujących pszczół.

Czy zgnilca amerykańskiego można leczyć antybiotykiem?

Nie. W Unii Europejskiej nie ma dopuszczonego produktu leczniczego weterynaryjnego przeciw zgnilcowi amerykańskiemu, a antybiotyki nie działają na przetrwalniki i tylko maskują objawy. W Polsce o postępowaniu decyduje powiatowy lekarz weterynarii: nakazuje spalenie chorego pnia lub gniazda albo przesiedlenie pszczół, a potem odkażenie uli i sprzętu.

Czy za spalone rodziny pszczele przysługuje odszkodowanie?

Tak, jeśli rodziny zabito i spalono z nakazu Inspekcji Weterynaryjnej. Rozporządzenie MRiRW z 5 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 298) wymienia zgnilca amerykańskiego wśród chorób, przy których przysługuje odszkodowanie z budżetu państwa. Wartość szacują przed zniszczeniem rzeczoznawcy powołani przez wójta, w obecności PLW. Szacuje się tylko to, co niszczy się z nakazu Inspekcji, więc niczego nie zabijaj ani nie pal na własną rękę.

Jak odróżnić zatrucie pszczół od choroby?

Zatrucie przychodzi nagle: wiele martwych i drgających pszczół przed wszystkimi ulami naraz, często z wysuniętym języczkiem, zwykle w dniu zabiegu na pobliskim polu. Paraliż wirusowy daje raczej kopce martwych pszczół przed pojedynczymi ulami i ciemne, wyłysiałe robotnice. Przy podejrzeniu zatrucia zawiadom inspektorat ochrony roślin i powiatowego lekarza weterynarii, a próbkę około 1000 pszczół zamroź.

Skąd się bierze grzybica wapienna i jak jej zapobiegać?

Grzybica wapienna to choroba czerwiu wywołana przez grzyb Ascosphaera apis. Larwy zamieniają się w twarde, białe, szare lub czarne mumie, które pszczoły wynoszą na dennicę i wylotek. Pojawia się głównie wiosną przy chłodnej, wilgotnej pogodzie i w słabych rodzinach. Pomaga suche stanowisko, zawężone gniazdo, silne rodziny i wymiana matki, jeśli choroba wraca co roku.

Gdzie zbadać pszczoły na nosemozę lub inne choroby?

Najprościej przez powiatowego lekarza weterynarii lub lekarza weterynarii zajmującego się pszczołami, który wskaże laboratorium i sposób pobrania próbek. Badania wykonuje m.in. Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach. Choroby pszczół badają też laboratoria zakładów higieny weterynaryjnej. Na nosemozę wysyła się próbkę pszczół, najlepiej z osypu zimowego lub z wylotka. Gołym okiem nosemozy nie da się rozpoznać.

Źródła

Ustawa z dnia 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795), Sejm RP, Dziennik Ustaw
Rozporządzenie MRiRW z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz.U. 2026 poz. 463), Sejm RP, Dziennik Ustaw
Rozporządzenie MRiRW z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie określenia choroby podlegającej obowiązkowi zwalczania w przypadku zwierząt lądowych (Dz.U. 2026 poz. 462), Sejm RP, Dziennik Ustaw
Rozporządzenie MRiRW z dnia 5 marca 2026 r. w sprawie określenia chorób innych niż choroby umieszczone w wykazie, podlegających obowiązkowi powiadamiania (Dz.U. 2026 poz. 288), Sejm RP, Dziennik Ustaw
Rozporządzenie MRiRW z dnia 5 marca 2026 r. w sprawie określenia chorób, przy zwalczaniu których przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa, innych niż wymienione w wykazie (Dz.U. 2026 poz. 298), Dziennik Ustaw, eli.gov.pl
Rozporządzenie MRiRW z dnia 16 marca 2026 r. w sprawie szacowania zwierząt oraz zniszczonych z nakazu organu Inspekcji Weterynaryjnej produktów, materiału biologicznego, pasz i sprzętu (Dz.U. 2026 poz. 350), Dziennik Ustaw, eli.gov.pl
Rozporządzenie Wojewody Wielkopolskiego z dnia 1 lipca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół, Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu
Zgnilec amerykański (ulotka informacyjna EURL, wersja polska), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach
Zgnilec europejski (ulotka informacyjna EURL, wersja polska), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach
Mały chrząszcz ulowy (ulotka informacyjna EURL, wersja polska), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach
Instrukcja pobierania i przesyłania próbek do badań przy podejrzeniu zatrucia pszczół środkami ochrony roślin (T. Kiljanek, 2019), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB, Zakład Farmakologii i Toksykologii
Kompendium wiedzy dla rolnika: zatrucia pszczół (J. Cichocki, 2025), Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego
Rozporządzenie MRiRW z 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin (Dz.U. 2014 poz. 516), Sejm RP, Internetowy System Aktów Prawnych
Choroby pszczół i ich zwalczanie (e-materiał do kształcenia zawodowego), Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji
Detection of Nosema spp. in worker bees, pollen and bee bread during the honey flow season (Sokół R., Michalczyk M., Acta Veterinaria Brno 85, 2016), Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Acta Veterinaria Brno
17. monitoring strat rodzin pszczelich w Polsce (COLOSS, zima 2022/2023), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Stan pszczelarstwa w Polsce w 2025 roku (raport), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa
Tropilaelaps: list EBA do instytucji UE (31 marca 2026), European Beekeeping Association, via Čebelarska zveza Slovenije
Zwalczanie zgnilca amerykańskiego pszczół (komunikat o rozporządzeniu Powiatowego Lekarza Weterynarii w Świeciu, 19 września 2025 r.), Urząd Miejski w Świeciu
Aethina tumida in Italy: confirmed cases 2026, Istituto Zooprofilattico Sperimentale delle Venezie, laboratorium referencyjne UE ds. zdrowia pszczół