Warroza: biologia roztocza, ocena porażenia, progi, leki dopuszczone w Polsce i metody biotechniczne
Warroza w polskiej pasiece: jak liczyć osyp i robić test cukru pudru, jakie progi przyjąć, które leki są dopuszczone w Polsce w 2026 r. i kiedy leczyć rodziny.
Warroza to choroba pasożytnicza pszczoły miodnej wywoływana przez roztocze Varroa destructor, które rozmnaża się w zasklepionym czerwiu i przenosi wirusy, przede wszystkim wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV). Występuje praktycznie w każdej polskiej pasiece i nie da się jej wyeliminować, można ją tylko utrzymywać na niskim poziomie. Skuteczne zwalczanie warrozy opiera się na trzech filarach: regularnej ocenie porażenia, leczeniu we właściwym terminie produktem leczniczym weterynaryjnym dopuszczonym w Polsce oraz metodach biotechnicznych, takich jak ramka pracy czy izolacja matki.
Czym jest warroza i jak rozmnaża się Varroa destructor?
W Polsce od 1980 roku
Varroa destructor pochodzi z Azji, gdzie pasożytowała na pszczole wschodniej Apis cerana. Po przejściu na pszczołę miodną rozprzestrzeniła się na niemal cały świat. W Polsce pierwsze ognisko stwierdzono w 1980 r. na Lubelszczyźnie, co opisał Ryszard Kostecki w „Medycynie Weterynaryjnej” w 1981 r. Ulotka unijnego laboratorium referencyjnego ds. zdrowia pszczół, rozpowszechniana w Polsce przez Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach, mówi wprost: inwazji Varroa nie da się wyeliminować, a celem pszczelarza jest utrzymanie jej na niskim poziomie.
Biologia roztocza w skrócie
Według prezentacji dr hab. Małgorzaty Bieńkowskiej z Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa PIB w Puławach (2024) w życiu samicy warrozy przeplatają się dwie fazy:
- Faza foretyczna, na dorosłych pszczołach. Samica żeruje na ciele tłuszczowym pszczół i przenoszona jest przez nie między ulami. Ta faza może trwać nawet około 180 dni, a młoda samica po wyjściu z komórki dojrzewa co najmniej 4,5 dnia, zanim wejdzie do czerwiu.
- Faza rozrodcza, pod zasklepem. Samica wchodzi do komórki z larwą tuż przed jej zasklepieniem i składa jaja; rozwój pod zasklepem trwa około 12 dni.
W okresie, gdy rodzina ma czerw, od 50 do 90 procent roztoczy siedzi w komórkach. To dlatego dr Bieńkowska ostrzega, że „warrozy nie ma, bo jej nie widać” jest złudzeniem: kiedy roztocza widać gołym okiem na pszczołach, na leczenie może być już za późno.
Dlaczego czerw trutowy jest jej ulubionym celem
Czerw trutowy jest porażany kilkakrotnie częściej niż robotniczy: komórki są dłużej zasklepione, mają niższą temperaturę i wydzielają feromony wabiące roztocza. Z komórki robotnicy (zasklep około 12 dni) wychodzą 1 do 2 córek na samicę założycielkę, z komórki trutowej (około 14 dni) 2 do 3. Wiosną, gdy rodzina wychowuje trutnie, populacja roztoczy rośnie najszybciej. Tę słabość pasożyta wykorzystuje ramka pracy, o której niżej.
Dlaczego warroza zabija rodziny pszczele?
Samo żerowanie osłabia pszczoły, ale największe szkody wyrządzają wirusy, które roztocz przenosi. Dr Bieńkowska wymienia wśród nich wirus ostrego paraliżu (ABPV), wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV), wirus chronicznego paraliżu (CBPV), wirus kaszmirski (KBV) i wirus Varroa destructor 1 (VDV-1).
Pszczoły zimowe w pułapce kalendarza
W polskim klimacie rodzina w sierpniu i wrześniu zmniejsza liczebność i wychowuje pszczoły zimowe, które mają przeżyć do marca. Akurat wtedy populacja roztoczy osiąga szczyt. Pszczoły zimowe porażone i zawirusowane w stadium poczwarki żyją krócej, kłąb topnieje w środku zimy, a wiosną pszczelarz zastaje pusty ul z zapasami. Dlatego letnie leczenie po ostatnim miodobraniu jest najważniejszym zabiegiem w roku; o rozwoju pszczoły zimowej przeczytasz w artykule o rozwoju pszczoły.
Badanie zespołu ze SGGW (Mazur, Czopowicz, Gajda, 2022) oparte na ankietach pszczelarzy wykazało, że w sezonach od 2017/2018 do 2019/2020 straty zimowe w Polsce przekraczały 10 procent w każdym sezonie (od 10,7 do 13,9 procent), a straty z syndromem wyludnienia rodziny były około 2,5 raza ważniejsze niż straty z głodu.
Objawy zaawansowanej inwazji
Dr Bieńkowska opisuje typowy obraz: w pełni lata rodzina powoli słabnie, przed wylotkiem pełzają pszczoły z niedorozwiniętymi skrzydłami i „łyse” robotnice, czerw jest rozstrzelony, a po podkarmianiu rodzina potrafi nagle się osypać. Porzucony czerw bywa porażony w 50 do 100 procentach. Jak odróżnić te objawy od zgnilca czy nosemozy, wyjaśniamy w artykule o chorobach pszczół.
Jak ocenić porażenie warrozą?
Ulotka PIWet i EURL zaleca regularne monitorowanie poziomu roztoczy w rodzinach. Dr Paweł Chorbiński z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu radził w „Życiu Weterynaryjnym” (2010), by ocenę prowadzić w co najmniej 20 procentach rodzin pasieki i w trzech terminach: w osypie zimowym, w osypie letnim z ostatnich dwóch tygodni lipca oraz na przełomie września i października. Warto dodać pomiar przed i po każdym zabiegu: tylko on pokazuje, czy lek zadziałał.
Osyp naturalny na wkładce dennicowej
To najprostsza metoda, nie wymaga otwierania ula:
- Ul musi mieć dennicę osiatkowaną, a pod siatką wkładkę (białą, najlepiej posmarowaną cienką warstwą tłuszczu lub oleju, żeby roztocza nie zdmuchnął wiatr i nie wyniosły ich mrówki).
- Wkładkę zostaw na kilka dni, najlepiej na tydzień.
- Policz roztocza i podziel przez liczbę dni: wynik to osyp dobowy.
- Powtarzaj pomiar co kilka tygodni. O decyzji przesądza trend, a nie pojedynczy odczyt.
Dr Bieńkowska zaleca też wyczyszczenie wkładek 1 do 2 tygodni po zakończeniu jesiennego leczenia, żeby nowy pomiar pokazał, co zostało w rodzinie. Badanie SGGW z 2022 r. wykazało, że w polskich pasiekach dennice osiatkowane wiązały się z mniejszymi stratami z wyludnienia, choć z nieco większymi stratami z głodu, więc zimą pilnuj zapasów.
Metoda cukru pudru
Z ramki z otwartym czerwiem (bez matki) strząśnij pszczoły do miski i nabierz próbkę co najmniej 300 robotnic. Wsyp je do słoika z pokrywką z siatki, dodaj cukier puder, obtaczaj około minuty, odczekaj chwilę i wytrząśnij cukier z roztoczami na jasną powierzchnię. Pszczoły wracają do ula. Porażenie w procentach to liczba roztoczy podzielona przez liczbę pszczół, razy 100; przy 300 pszczołach i 9 roztoczach wynik to 3 procent.
Przemywanie w alkoholu lub wodzie z detergentem
Metoda dokładniejsza, ale pszczoły giną. Według dr Bieńkowskiej próbkę co najmniej 300 robotnic wstrząsa się w słoiku z wodą z detergentem lub alkoholem 15 do 30 razy i przelewa przez dwa sita: górne o oczkach około 3,5 do 4 mm zatrzymuje pszczoły, dolne, około 0,7 do 0,8 mm, roztocza.
Odsklepianie czerwiu trutowego
Widelcem do odsklepiania wyciąga się od 50 do 200 poczwarek trutowych i liczy, ile z nich ma na sobie roztocza. Metoda daje szybki obraz wiosną i wczesnym latem, kiedy w ulu jest czerw trutowy.
Jakie progi porażenia warrozą przyjąć?
Progi są orientacyjne. Zależą od siły rodziny, pory roku, presji wirusów i tego, jak blisko są inne pasieki. Poniższe wartości pochodzą z prezentacji dr hab. Bieńkowskiej (Instytut Ogrodnictwa PIB, 2024).
Porażenie dorosłych robotnic (cukier puder, CO₂, przemywanie)
| Okres | Próg dużego porażenia |
|---|---|
| Maj i czerwiec | już 2 procent |
| Czerwiec i lipiec | od 5 procent |
| Sierpień i wrzesień | powyżej 10 procent (np. 30 roztoczy na 300 robotnic) |
Nie czekaj do 10 procent w sierpniu: przy takim porażeniu pszczoły zimowe wychowują się już w porażonych komórkach.
Czerw trutowy (latem, 50 do 200 komórek)
| Porażony czerw trutowy | Ocena |
|---|---|
| 1 do 5 procent | porażenie niskie |
| 6 do 20 procent | porażenie średnie |
| powyżej 25 procent | porażenie wysokie |
Osyp naturalny
| Okres | Wynik | Ocena |
|---|---|---|
| Lato, na dobę | 1 do 5 roztoczy | porażenie średnie |
| Lato, na dobę | 5 do 10 roztoczy | porażenie nasilone |
| Zima, osyp z całego okresu | ok. 30 roztoczy | porażenie średnie |
| Zima, osyp z całego okresu | ponad 100 roztoczy | porażenie bardzo wysokie |
Dr Bieńkowska przypomina, że zimą naturalna śmiertelność roztoczy wynosi do 30 procent: 30 martwych roztoczy na wkładce oznacza, że około 70 wciąż żyje w kłębie. Dr Chorbiński podaje próg działania na lato: przy osypie powyżej 8 roztoczy na dobę zwalczanie trzeba rozpocząć jak najwcześniej.
Jakie leki na warrozę są dopuszczone w Polsce?
Do leczenia pszczół wolno stosować wyłącznie produkty lecznicze weterynaryjne dopuszczone do obrotu. Poradnik dla pszczelarzy wydany przez Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego (2021) zaznacza, że w Polsce dla pszczoły miodnej dopuszczone są jedynie produkty o działaniu warrozobójczym, a każdy lek musi mieć numer pozwolenia, numer serii, datę ważności i polską ulotkę. Aktualną listę i kategorię dostępności sprawdzisz w Rejestrze Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL (rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl, gatunek „pszczoła miodna”).
| Lek | Substancja czynna | Postać | Dostępność | Pasieka ekologiczna |
|---|---|---|---|---|
| Biowar 500 | amitraz, 500 mg na pasek | paski do zawieszania | recepta | nie |
| Apivar / Optivar | amitraz, 500 mg na pasek | paski do zawieszania | recepta | nie |
| Apiwarol | amitraz, 12,5 mg na tabletkę | tabletki do odymiania | recepta | nie |
| Bayvarol | flumetryna, 3,6 mg na pasek | paski do zawieszania | recepta | nie |
| PolyVar Yellow | flumetryna, 275 mg na pasek | pasek w wylotku | recepta | nie |
| Apiguard | tymol, 12,5 g na tackę | żel w tackach | recepta | tak |
| Thymovar | tymol, 15 g na pasek | paski | recepta | tak |
| ApiLife Var | tymol, olejek eukaliptusowy, kamfora, mentol | płytki | recepta | tak |
| Formicprotect | kwas mrówkowy, 68,2 g na pasek | paski | recepta wg ulotki 12/2025, OTC wg VET-ANIMAL (IX 2026) | tak |
| Oxybee | kwas szczawiowy | proszek i roztwór do polewania | bez recepty | tak |
| Api-Bioxal | kwas szczawiowy | roztwór do polewania | recepta | tak |
| VarroMed | kwas szczawiowy i mrówkowy | zawiesina do polewania | bez recepty | tak |
| Calistrip Biox | kwas szczawiowy | paski | bez recepty | tak |
Kategorie dostępności pochodzą z charakterystyk i ulotek w Rejestrze oraz z polskich wpisów w unijnej bazie UPD (stan na październik 2026 r.), status ekologiczny z zestawienia przychodni VET-ANIMAL z września 2026 r. Kategoria może się zmienić przy aktualizacji pozwolenia, więc wiąże zawsze to, co jest w Rejestrze w dniu zakupu.
Co zmienia się w latach 2026 i 2027
Według przychodni weterynaryjnej VET-ANIMAL (wrzesień 2026):
- Optivar zastępuje Apivar. W Rejestrze jest już charakterystyka Optivaru: ta sama substancja (500 mg amitrazu na pasek), ale zmienia się nazwa, rodzaj paska i sposób zawieszania.
- Formicprotect według przychodni zmienił kategorię z leku na receptę na lek OTC, dostępny także w sklepach pszczelarskich. Charakterystyka i ulotka w Rejestrze (wersja 12/2025) nadal podają jednak „wydawany na receptę weterynaryjną”, więc przed zakupem bez recepty sprawdź aktualny wpis.
- VarroMed (saszetki 12 × 15 ml), Varroxal i Dany’s BienenWohl nie będą dostępne w obrocie w Polsce w 2027 r. Jeśli opierasz na nich strategię letnią lub zimową, zaplanuj zamiennik już teraz.
Recepta i zakup
Leki na receptę wypisuje lekarz weterynarii, najczęściej po wizycie w pasiece lub na podstawie wyników oceny porażenia. Poradnik podlaski podkreśla, by nie kupować leków z nieoficjalnych źródeł. Jeżeli w Polsce brakuje leku odpowiedniego dla twojej sytuacji, lekarz weterynarii może w wyjątkowych przypadkach sięgnąć po lek dopuszczony w innym państwie UE w ramach tzw. kaskady, ale to jego decyzja, nie pszczelarza.
Czego nie wolno stosować
Rozprawa dr. Grzegorza Borsuka (Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie) oparta na próbach z 47 pasiek południowo-wschodniej Polski z lat 2010 do 2012 pokazała, że część pszczelarzy stosowała przeciw warrozie Klartan i Gabon, czyli środki ochrony roślin. Takie praktyki są nielegalne. To samo dotyczy kwasu szczawiowego z drogerii, preparatów z amitrazem przeznaczonych dla bydła i domowych pasków nasączanych czymkolwiek. Wspomniany poradnik przypomina, że wykrycie w miodzie substancji niedozwolonych skutkuje postępowaniem administracyjnym; pozostałości gromadzą się też w wosku, a skażona węza szkodzi rozwojowi czerwiu, jak piszą Strachecka i współpracownicy w „Medycynie Weterynaryjnej” (2013).
Jak stosować leki przeciw warrozie?
Zasady wspólne: dawkuj dokładnie według ulotki, bez dokładania „dla pewności” i bez oszczędzania, pracuj w rękawicach nitrylowych, zdejmij nadstawki z miodem. Wiążąca jest zawsze ulotka w opakowaniu, które kupiłeś.
Paski z amitrazem: Biowar, Apivar, Optivar
- Biowar 500: według charakterystyki produktu 2 paski na ul, zawieszone w uliczkach o największym ruchu pszczół, na 6 tygodni, najdłużej 8 tygodni. Stosuje się go po ostatnim miodobraniu (koniec lata, jesień) i wiosną przed pierwszym pożytkiem towarowym. Karencja dla miodu: zero dni.
- Apivar: 2 paski na ul (1 g amitrazu); charakterystyka zaznacza, że skuteczność i bezpieczeństwo zbadano tylko w ulach z jednym korpusem gniazdowym. Gdy w rodzinie nie ma czerwiu lub jest go mało, paski można usunąć po 6 tygodniach, przy czerwiu zostają 10 tygodni. W czasie leczenia nie odbiera się miodu.
- Optivar: 2 paski na korpus gniazdowy, czyli 4 paski w ulu z dwoma korpusami gniazdowymi, z co najmniej dwiema ramkami między paskami. Standardowo 10 tygodni; 6 tygodni tylko wtedy, gdy na początku jest mało czerwiu (około jednej ramki) i rodzina nie ma czerwiu przez 5 do 6 tygodni. Karencja dla miodu: zero dni. Paski trzeba wyjąć przed rozpoczęciem pożytku, a ramek z gniazda nie wolno używać jako ramek miodowych.
W ulu wielkopolskim z jednym korpusem gniazdowym dawka Optivaru odpowiada dawce Apivaru. W ulach z gniazdem na dwóch korpusach, np. w Langstrothie prowadzonym na dwóch korpusach, dawka się podwaja. Po zakończeniu leczenia wyjmij paski, bo zostawione w ulu dłużej sprzyjają selekcji odpornych roztoczy.
Odymianie Apiwarolem
Apiwarol (Biowet Puławy) to tabletki do odymiania z 12,5 mg amitrazu, od lat najpopularniejszy sposób leczenia w Polsce; badanie SGGW z 2022 r. nazywa odymianie amitrazem jedną z najczęstszych metod zwalczania warrozy. Według przeglądu Strachecki i współpracowników jego skuteczność w doświadczeniach w Puławach w latach 1981 do 2009 wynosiła średnio 94,4 procent. Według ulotki producenta jedna tabletka to jedna dawka na jednorazowe odymienie rodziny. Najlepsze wyniki daje odymianie wiosną dwukrotnie, a jesienią dwu- lub trzykrotnie, w odstępach 4 do 6 dni, wtedy, gdy w ulu jest najmniej zasklepionego czerwiu, bo dym działa tylko na roztocza na pszczołach. Odymia się wieczorem, po zakończeniu lotów, i nigdy poniżej 10 °C. Karencję dla miodu ulotka podaje jako 5 dni, ale karta produktu w unijnej bazie UPD wpisuje 30 dni; dopóki zapisy się nie zgadzają, przyjmij dłuższy termin. Ulotka zabrania też stosowania w okresie produkcji miodu do spożycia, więc nie odymia się rodzin przed pożytkiem towarowym ani w jego trakcie.
Preparaty tymolowe: Apiguard, Thymovar, ApiLife Var
Tymol działa przez parowanie, więc jego skuteczność zależy od temperatury. Według dr Bieńkowskiej:
- Apiguard: 2 tacki w odstępie 2 tygodni, po ostatnim miodobraniu, przy 15 do 30 °C;
- Thymovar: według charakterystyki 1 pasek na podanie w ulu z jednym korpusem gniazdowym, 2 paski przy dwóch korpusach, 1,5 paska w ulu Dadanta; dwa podania po 3 do 4 tygodnie, drugie zaraz po wyjęciu pierwszych pasków. Nie stosować, gdy temperatura w dzień przekracza 30 °C; najlepiej działa przy 20 do 25 °C, poniżej średnio 15 °C słabiej;
- ApiLife Var: 4 płytki w odstępach tygodniowych, przy 15 do 30 °C.
Kuracja tymolowa trwa około miesiąca, a silny zapach może zaburzać pracę rodziny.
Kwas mrówkowy: Formicprotect
Formicprotect to pierwszy produkt leczniczy weterynaryjny z kwasem mrówkowym zarejestrowany w Polsce (Pohorecka i in., PIWet, 2022). Kwas mrówkowy jako jedyny dociera do roztoczy w zasklepionym czerwiu. Według ulotki: 1 saszetka, czyli 2 paski, na ul, przez 7 dni, przy temperaturze w dniu zastosowania od 10 do 29,5 °C, po zdjęciu nadstawek z miodem; karencja dla miodu zero dni. Między kuracjami trzeba zachować co najmniej miesiąc przerwy. Strachecka i współpracownicy ostrzegają, że margines między dawką skuteczną a toksyczną jest wąski, a przedawkowanie zabija matki i czerw, dlatego nie zabieraj się do kwasu mrówkowego w upał.
Kwas szczawiowy: Oxybee, Api-Bioxal, VarroMed
Kwas szczawiowy niszczy tylko roztocza na pszczołach, dlatego najlepiej działa w rodzinie bez czerwiu: zimą albo po izolacji matki.
- Oxybee: 5 do 6 ml na obsiadaną uliczkę międzyramkową, łącznie najwyżej 54 ml na rodzinę, jednorazowo (ulotka: tylko raz na ul), w okresie bezczerwiowym, przy temperaturze co najmniej 3 °C; nie stosować w czasie pożytku ani przy założonych nadstawkach.
- Api-Bioxal (polewanie): 5 ml na każdą uliczkę, najwyżej 50 ml na ul, jednorazowo, maksymalnie dwa razy w roku, zimą lub wiosną i latem po izolacji matki; ulotka mówi: „Nie stosować w rodzinach z zapasami miodu, ani w czasie pożytku”.
- VarroMed: 15 do 45 ml na rodzinę zależnie od siły, przez cały rok, powyżej 3 °C (dr Bieńkowska), do czasu wycofania z rynku.
Dr Bieńkowska zaleca stosowanie kwasu szczawiowego raz w sezonie lub raz na pokolenie pszczół, bo drażni przewód pokarmowy, i zanim utworzy się zwarty kłąb zimowy.
Kiedy leczyć warrozę? Terminy w polskim sezonie
Zabieg letni po ostatnim miodobraniu
W większości kraju ostatnie miodobranie przypada po pożytku lipowym (lipiec) lub gryczanym (lipiec i sierpień), i wtedy zaczyna się główne leczenie. Charakterystyki Biowaru, Apivaru i Optivaru wskazują ten sam termin: po ostatnim zbiorze miodu, póki pszczoły są aktywne i zanim utworzą kłąb zimowy. Im wcześniej w sierpniu, tym więcej pszczół zimowych wychowa się w czystych komórkach.
Pasieki wędrowne i późne pożytki
Pasieki wywożone na wrzos w Borach Dolnośląskich lub na Kurpiach albo stojące przy łanach nawłoci zbierają miód do września. W takich pasiekach warto latem ograniczyć porażenie metodami biotechnicznymi (ramka pracy, odkład, izolacja matki) i monitorować osyp, a po pożytku od razu przystąpić do leczenia.
Różnice regionalne
Na północnym wschodzie, na Podlasiu i Mazurach, sezon zaczyna się później i wcześniej się kończy, więc matki zwykle wcześniej kończą czerwienie i okres bezczerwiowy bywa wyraźniejszy. Na Dolnym Śląsku i w zachodniej Polsce rodziny czerwią dłużej, a w łagodne jesienie mały czerw bywa obecny jeszcze w listopadzie. Przed zabiegiem zimowym kwasem szczawiowym zawsze sprawdź, czy rodzina naprawdę nie ma czerwiu.
Doleczanie zimowe
Instytut Ochrony Roślin PIB przypominał w 2023 r., że zimą można zwalczać warrozę, bo w rodzinach nie ma czerwiu krytego; jeden zabieg kwasem szczawiowym lub Apiwarolem daje wtedy zadowalający wynik. Doleczanie jest potrzebne szczególnie tam, gdzie były późne pożytki, czerw utrzymywał się długo albo latem użyto słabszych preparatów. Dr Chorbiński wskazuje drugą połowę października jako dobry moment na kwas szczawiowy w rodzinach już bez czerwiu; w wielu pasiekach okno to przypada raczej na listopad i grudzień.
Leczenie wiosenne
Dr Chorbiński zaleca leczenie wiosenne, jeśli osyp zimowy był wysoki. Biowar można stosować wiosną przed pierwszym pożytkiem towarowym, ale paski muszą zostać wyjęte, zanim zacznie się kwitnienie rzepaku lub sadów, z których odbierasz miód.
Czy Varroa uodparnia się na leki?
Tak, i w Polsce zostało to udokumentowane. Rozprawa dr. Borsuka objęła 1439 roztoczy z 47 pasiek południowo-wschodniej Polski. Odsetek samic odpornych na tau-fluwalinat wahał się od 12,7 procent w 2011 r. do 34,2 procent w 2012 r., a w pojedynczych populacjach sięgał 55 procent. Najwięcej odpornych roztoczy było w pasiekach leczonych Bayvarolem (36,9 procent) oraz nielegalnie stosowanymi Klartanem i Gabonem. Flumetryna z Bayvarolu i PolyVaru należy do tej samej grupy pyretroidów: zmiana jednego na drugi nie jest rotacją substancji.
Na amitraz, najczęściej stosowany w Polsce, nie znaleźliśmy aktualnych polskich badań oporności, ale spadek wrażliwości roztoczy na tę substancję opisano w innych krajach. Ulotka EURL rozpowszechniana przez PIWet podkreśla spadek skuteczności niektórych zabiegów z powodu oporności i zaleca łączenie różnych metod.
Co możesz zrobić:
- Mierz skuteczność: osyp przed leczeniem, w trakcie i po nim. Gdy po pełnej kuracji osyp nie spada, zgłoś to lekarzowi weterynarii; podejrzenie braku skuteczności leku to zdarzenie niepożądane, które lekarz może przekazać do URPL.
- Rotuj grupy substancji: amitraz, pyretroidy, kwasy organiczne, tymol. Strachecka i współpracownicy wskazują jako główne przyczyny oporności złe dawkowanie, zbyt długie pozostawianie pasków i wieloletnie stosowanie tego samego środka.
- Nie zostawiaj pasków w ulu na zimę, przed czym przestrzegał już dr Chorbiński, i nie używaj ponownie pasków z poprzedniego sezonu.
- Leczcie razem z sąsiadami: wspólny termin w kole pszczelarzy ogranicza reinwazję z nieleczonych pasiek.
Metody biotechniczne: ramka pracy, izolacja matki, odkłady
Metody biotechniczne nie selekcjonują roztoczy odpornych i nie zostawiają pozostałości, ale rzadko wystarczają same. Ich skuteczność według dr Bieńkowskiej:
| Metoda | Na czym polega | Skuteczność |
|---|---|---|
| Ramka pracy | wycinanie zasklepionego czerwiu trutowego co 10 do 15 dni | 40 do 50 procent |
| Jednorazowe usunięcie czerwiu | po ostatnim miodobraniu, matka ograniczona do 1 do 3 ramek | 40 do 70 procent |
| Trzykrotna pułapka czerwiowa | matka izolowana na jednej ramce co 9 dni przez około miesiąc | 60 do 70 procent |
| Izolacja matki zimą | od września do marca, łącznie z leczeniem | bliska 100 procent |
Ramka pracy
To pusta ramka lub ramka z paskiem węzy wstawiona wiosną na skraj gniazda; pszczoły odbudowują ją komórkami trutowymi, a matka zaczerwia. Po zasklepieniu wycina się plaster z czerwiem trutowym, w którym siedzi większość roztoczy. Dr Bieńkowska podkreśla, że terminu nie wolno przegapić: truteń wygryza się po 24 dniach od złożenia jaja i wypuszcza wtedy wszystkie zwabione roztocza. Wycięty plaster można zamrozić i oddać pszczołom do oczyszczenia. To metoda od kwietnia do lipca, w szczycie wychowu trutni.
Izolacja matki
Zamknięcie matki w izolatorze przerywa czerwienie. Po wygryzieniu się całego czerwiu wszystkie roztocza są na pszczołach i jeden zabieg kwasem szczawiowym je dosięga. Do zwalczania warrozy wystarczy według dr Bieńkowskiej 25 dni izolacji; reguła Taranowa mówi, by izolować matkę 29 dni przed spodziewanym końcem głównego pożytku. O tym, jak zastąpić matkę, która nie przeżyła izolacji, piszemy w artykule o wychowie matek.
Odkłady i sztuczne roje
Odkład lub sztuczny rój tworzy przerwę w czerwieniu. Odkład bez czerwiu krytego można od razu potraktować kwasem szczawiowym i startuje on niemal bez roztoczy. Dr Bieńkowska opisuje także sztuczny rój z pułapką na roztocza, łączący oba mechanizmy. Hodowla linii tolerancyjnych postępuje, ale nie zwalnia z liczenia osypu.
Co mówi prawo o warrozie i jakie jest wsparcie?
Status warrozy w prawie
Unijne prawo o zdrowiu zwierząt klasyfikuje Varroa w kategoriach C, D i E, co przypomina ulotka EURL rozpowszechniana przez PIWet: to choroba obecna w całej UE, podlegająca nadzorowi i zasadom przemieszczania, ale bez obowiązkowego programu zwalczania. W Polsce ustawa z 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795) obowiązuje od 18 marca 2026 r., a rozporządzenie MRiRW z 27 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 462) wskazuje jako jedyną dodatkową chorobę lądową podlegającą obowiązkowi zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół. Warroza na tej liście się nie znajduje, więc nie ma ogólnego urzędowego terminu ani nakazu leczenia. Ustawa zobowiązuje jednak posiadaczy zwierząt do przestrzegania nakazów, zakazów i ograniczeń wydanych przez Inspekcję Weterynaryjną, a leki można stosować tylko dopuszczone i zgodnie z ulotką.
Obowiązki, które dotyczą każdego pszczelarza
- Zgłoszenie pasieki powiatowemu lekarzowi weterynarii, od pierwszego ula, z aktualizacją liczby pni do 31 marca i do 30 września. Szczegóły w artykule o rejestracji pasieki.
- Stosowanie wyłącznie leków dopuszczonych, zgodnie z ulotką, i kupowanie ich z legalnych źródeł.
- Dokumentowanie leczenia. Pszczoły są zwierzętami, od których pozyskuje się żywność, więc art. 108 rozporządzenia (UE) 2019/6 wymaga od ich posiadacza prowadzenia dokumentacji stosowanych leków weterynaryjnych i przechowywania jej co najmniej 5 lat. Rozporządzenie wymienia datę pierwszego podania, nazwę i ilość leku, dostawcę i dowód zakupu, leczone rodziny, lekarza wystawiającego receptę, okres karencji (także zerowy) i czas leczenia. Warto dopisać numer serii i datę wyjęcia pasków, a recepty i faktury zachować. Poradnik podlaski zwraca szczególną uwagę na faktury za leki: są potrzebne przy kontroli i przy wniosku o refundację. Wszystkie te pola ma nasza dokumentacja leczenia pszczół, do druku i eksportu.
- Odpowiedzialność za zdrowie rodzin. Rodzina zostawiona bez leczenia osypuje się, jest rabowana, a jej roztocza trafiają do sąsiednich pasiek.
Refundacja leków: interwencja I.6.3
W ramach Planu Strategicznego WPR 2023 do 2027 interwencja I.6.3 „Wspieranie walki z warrozą produktami leczniczymi” zwraca do 90 procent kosztów netto zakupu warrozobójczych produktów leczniczych weterynaryjnych, także w pasiekach z certyfikatem produkcji ekologicznej. Wnioski składa indywidualny pszczelarz albo organizacja pszczelarska w imieniu członków, wyłącznie przez Platformę Usług Elektronicznych ARiMR. Na rok pszczelarski 2026 nabór trwał od 24 października do 28 listopada 2025 r., a koszty kwalifikowały się od 16 października 2025 r. Śledź komunikaty ARiMR i swojego koła, bo terminy kolejnego naboru ogłaszane są jesienią.
Kalendarz zwalczania warrozy miesiąc po miesiącu
Schemat dla pasieki nizinnej w centralnej Polsce. Na północnym wschodzie przesuń wiosenne terminy o tydzień lub dwa później, na Dolnym Śląsku wcześniej, a całość dopasuj do własnych pożytków i wyników osypu. Pełny plan prac w pasiece znajdziesz w kalendarzu pszczelarza.
| Okres | Cel | Działania |
|---|---|---|
| Styczeń i luty | odczytać osyp zimowy | wkładki pod dennicą, liczenie roztoczy; przy osypie ponad 100 zaplanuj leczenie wiosenne |
| Marzec i kwiecień | ocenić sytuację po zimie | przegląd wiosenny, wstawienie ramek pracy; ewentualne leczenie wiosenne, paski wyjęte przed rzepakiem i sadami |
| Kwiecień do lipca | hamować wzrost populacji | wycinanie czerwiu trutowego co 10 do 15 dni, odkłady, test cukru pudru w maju i czerwcu (próg 2 procent) |
| Lipiec | przygotować leczenie | osyp z ostatnich dwóch tygodni lipca, test cukru pudru, izolacja matki około 25 do 29 dni przed końcem pożytku, jeśli stosujesz tę metodę |
| Koniec lipca i sierpień | chronić pszczoły zimowe | główne leczenie zaraz po ostatnim miodobraniu, przed karmieniem zimowym |
| Wrzesień i październik | sprawdzić skuteczność | osyp w trakcie i po leczeniu, wyjęcie pasków w terminie, czyszczenie wkładek 1 do 2 tygodni po zakończeniu kuracji |
| Listopad i grudzień | doleczyć w okresie bezczerwiowym | kontrola braku czerwiu, kwas szczawiowy (od 3 °C) lub odymianie Apiwarolem (powyżej 10 °C), jeśli osyp jest wysoki |
Zapisuj każdy pomiar, lek i wynik. Po dwóch, trzech sezonach notatki pokażą, kiedy w twojej okolicy porażenie wymyka się spod kontroli i która strategia u ciebie działa.
Najczęstsze pytania
Kiedy najlepiej leczyć pszczoły na warrozę?
Najważniejszy zabieg wykonuje się zaraz po ostatnim miodobraniu, w większości pasiek w drugiej połowie lipca lub w sierpniu, tak aby pszczoły zimowe rozwijały się w rodzinie o niskim porażeniu. Pasieki wywożone na wrzos lub nawłoć leczą później, ale wtedy warto wcześniej ograniczyć porażenie metodami biotechnicznymi. Zimą, w okresie bezczerwiowym, można wykonać zabieg uzupełniający kwasem szczawiowym lub odymianiem Apiwarolem.
Czy leki na warrozę można kupić bez recepty?
Część tak. Bez recepty wydawane są Oxybee, VarroMed i Calistrip Biox. Na receptę weterynaryjną są m.in. Biowar, Apiwarol, Apivar, Optivar, Bayvarol, PolyVar Yellow, Apiguard, Thymovar, ApiLife Var i Api-Bioxal. Formicprotect według ulotki z Rejestru (12/2025) jest na receptę, choć przychodnia VET-ANIMAL podaje we wrześniu 2026 r., że zmienił kategorię na OTC. Przed zakupem sprawdź kategorię w Rejestrze Produktów Leczniczych.
Jaki osyp warrozy na dobę to dużo?
Według prezentacji dr hab. Małgorzaty Bieńkowskiej z Zakładu Pszczelnictwa w Puławach latem 1 do 5 roztoczy na dobę na wkładce oznacza porażenie średnie, a 5 do 10 porażenie nasilone. Dr Paweł Chorbiński z wrocławskiego uniwersytetu przyrodniczego przyjmuje, że przy osypie powyżej 8 roztoczy na dobę latem trzeba jak najszybciej rozpocząć zwalczanie. Liczy się trend z kilku tygodni, nie jeden odczyt.
Czy można leczyć warrozę kwasem szczawiowym z drogerii?
Nie. W Polsce do leczenia pszczół wolno stosować wyłącznie produkty lecznicze weterynaryjne dopuszczone do obrotu, na przykład Oxybee, Api-Bioxal lub VarroMed. Kwas szczawiowy kupiony jako odczynnik nie jest lekiem, nie ma ustalonej dawki ani kontroli jakości. Tak samo nielegalne są środki ochrony roślin i preparaty z amitrazem przeznaczone dla bydła, a ich pozostałości w miodzie lub wosku mogą skończyć się postępowaniem inspekcji.
Czy leczenie warrozy jest w Polsce obowiązkowe?
Nie ma przepisu, który nakazywałby pszczelarzowi leczyć warrozę w określonym terminie. Warroza nie jest chorobą zwalczaną z urzędu, taką jak zgnilec amerykański. Unijne prawo o zdrowiu zwierząt nakłada jednak na posiadacza zwierząt odpowiedzialność za ich zdrowie i ograniczanie szerzenia chorób, a stosować wolno tylko leki dopuszczone. Rodzina nieleczona osypuje się i staje się źródłem reinwazji dla sąsiednich pasiek.
Czy można dostać dopłatę do leków na warrozę?
Tak. W ramach Planu Strategicznego WPR interwencja I.6.3 pozwala odzyskać do 90 procent kosztów netto zakupu warrozobójczych produktów leczniczych weterynaryjnych, także w pasiekach ekologicznych. Na rok pszczelarski 2026 ARiMR przyjmowała wnioski od 24 października do 28 listopada 2025 r., a kwalifikowały się koszty od 16 października 2025 r. Wniosek składa pszczelarz lub organizacja pszczelarska przez Platformę Usług Elektronicznych ARiMR. Faktury trzeba zachować.
Czy Apiwarolem można odymiać zimą?
Tylko w cieplejszy dzień. Ulotka zabrania odymiania poniżej 10 °C, a Instytut Ochrony Roślin PIB tłumaczy, że dopiero wtedy kłąb się rozluźnia. Jedna tabletka to dawka na jedną rodzinę; ulotka zaleca odymianie wieczorem, po zakończeniu lotów, wiosną dwa razy, jesienią dwa lub trzy razy co 4 do 6 dni. Jeśli zimą temperatura nie przekracza 10 °C, zostaje kwas szczawiowy, stosowany od 3 °C.
Czy można leczyć warrozę, gdy na ulu są nadstawki?
Co do zasady nie. Charakterystyki produktów, które sprawdziliśmy, zakazują stosowania w czasie pożytku lub każą zdjąć nadstawki z miodem przed zabiegiem, jak przy Formicprotect, Apivarze i Optivarze. Paski wiosenne trzeba wyjąć przed rozpoczęciem pożytku towarowego. Wiążąca jest zawsze ulotka konkretnego leku, dlatego przeczytaj ją przed każdym zabiegiem, także jeśli lek znasz z poprzednich lat.
Źródła
- Warroza (ulotka informacyjna Laboratorium Referencyjnego UE ds. zdrowia pszczół, wersja polska), EURL Bee Health (ANSES) / Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB
- Opieka weterynaryjna oraz zwalczanie i profilaktyka chorób pszczół w pasiekach ekologicznych (dr hab. Małgorzata Bieńkowska, 2024), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
- Ważne zmiany w lekach do zwalczania warrozy (2026), Przychodnia weterynaryjna VET-ANIMAL
- Optivar 500 mg paski do zawieszania w ulu dla pszczół miodnych: charakterystyka produktu leczniczego weterynaryjnego, Rejestr Produktów Leczniczych, URPL
- Apivar 500 mg paski do zawieszania w ulu dla pszczół miodnych: charakterystyka produktu leczniczego weterynaryjnego, Rejestr Produktów Leczniczych, URPL
- Formicprotect 68,2 g pasek do zawieszania w ulu dla pszczół miodnych: ulotka, Rejestr Produktów Leczniczych, URPL
- Oxybee 39,4 mg/ml proszek i roztwór do sporządzania dyspersji do stosowania w ulu: charakterystyka produktu leczniczego weterynaryjnego (aktualizacja 23.11.2023), VET-ANIMAL (kopia polskiej ChPL)
- Api-Bioxal 62 mg/ml roztwór do stosowania w ulu: ulotka, Rejestr Produktów Leczniczych, URPL
- Biowar 500 mg, pasek do zawieszania w ulu dla pszczoły miodnej: charakterystyka produktu leczniczego weterynaryjnego, Unijna baza weterynaryjnych produktów leczniczych (UPD)
- Apiwarol 12,5 mg tabletka fumigacyjna: karta produktu, Unijna baza weterynaryjnych produktów leczniczych (UPD)
- Apiwarol, 12,5 mg, tabletki fumigacyjne dla pszczół miodnych: ulotka, Biowet Puławy
- Formicprotect: nowy lek do zwalczania inwazji Varroa destructor (Pohorecka K., Skubida M., Zdańska D., Bober A., 2022), Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB
- Jak skutecznie zwalczać warrozę w rodzinach pszczelich? (Chorbiński P., Życie Weterynaryjne 85(7), 2010), Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, AGRO ICM
- Akarycydy jako sposób walki z roztoczami Varroa destructor w rodzinach pszczelich: skuteczność i zagrożenia (Strachecka A. i in., Medycyna Weterynaryjna 69(4), 2013), Medycyna Weterynaryjna
- Varroza: nowa choroba roztoczowa pszczoły miodnej w Polsce (Kostecki R., Medycyna Weterynaryjna 37(5), 1981), Medycyna Weterynaryjna
- Oporność Varroa destructor na tau-fluwalinat w pasiekach południowo-wschodniej Polski (Borsuk G., rozprawa habilitacyjna, streszczenie), Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
- Two Faces of the Screened Bottom Boards: An Ambiguous Influence on the Honey Bee Winter Colony Loss Rate (Mazur E.D., Czopowicz M., Gajda A.M., Insects 13, 2022), MDPI, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
- Warrozę można zwalczać zimą (na podstawie komunikatu Instytutu Ochrony Roślin PIB, 2023), wiescirolnicze.pl
- Wsparcie dla pszczelarzy od 24 października 2025 r., Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
- Rozporządzenie MRiRW z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie określenia choroby podlegającej obowiązkowi zwalczania w przypadku zwierząt lądowych (Dz.U. 2026 poz. 462), Sejm RP, Dziennik Ustaw
- Poradnik: Pracownia do pozyskiwania miodu w krótkim łańcuchu dystrybucji (2021), Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego