Wychów matek pszczelich: przekładanie larw, rodzina wychowująca, kalendarz i unasienianie

Wychów matek pszczelich polega na tym, że to pszczelarz, a nie przypadek, decyduje, z której rodziny pochodzą nowe matki. Najczęściej przekłada się larwy w wieku 12 do 24 godzin do miseczek matecznikowych, poddaje je silnej rodzinie wychowującej, a dojrzałe mateczniki rozdziela 10 dni później do ulików weselnych. Matki wygryzają się 11 do 12 dni po przekładaniu, odbywają loty godowe i zaczynają czerwić zwykle po dwóch do trzech tygodniach. W Polsce sezon wychowu trwa od drugiej połowy maja do lipca.

Poniżej opisujemy technikę tak, jak stosuje się ją w polskich pasiekach: na ramkach wielkopolskich i dadanowskich, z rodziną bezmateczną albo z matką za kratą, z unasienianiem w ulikach weselnych lub przez inseminację. Biologię matki, jej rozwój i poddawanie opisaliśmy osobno w artykule o matce pszczelej.

Po co wychowywać własne matki?

Rodzina pszczela sama wychowuje matki w trzech sytuacjach: przed rójką, przy cichej wymianie i po utracie matki. Matki z mateczników rojowych dziedziczą skłonność do rójki, a z ratunkowych bywają nierówne, bo pszczoły zakładają je czasem na zbyt starych larwach. Własny wychów daje kontrolę nad pochodzeniem po matce, nad wiekiem larw i nad terminem.

Polska ma pod tym względem szczególną pozycję. Według artykułu Susan Cobey, Małgorzaty Bieńkowskiej, Jerzego Wilde i Jakuba Gąbki w American Bee Journal (2019) polscy pszczelarze wychowują około 300 tysięcy matek rocznie, z czego około 68 procent pochodzi od zarejestrowanych hodowców. Ponad 95 procent pasiek hodowlanych unasienia matki instrumentalnie, a hodowcy sprzedają rocznie 50 do 80 tysięcy matek inseminowanych. To dlatego w polskich cennikach matka inseminowana jest towarem codziennym, a nie ciekawostką.

Wychów na własne potrzeby ma sens, gdy:

• prowadzisz kilkanaście lub więcej rodzin i co roku wymieniasz część matek;
• masz rodzinę wyraźnie lepszą od reszty: łagodną, mało rojliwą, zdrową i miodną;
• chcesz robić odkłady z młodymi matkami bez kupowania każdej z nich.

Pamiętaj o dwóch ograniczeniach prawnych. Ustawa o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2021 poz. 36) wymaga, by w hodowli używać trutni od matek wpisanych do ksiąg lub rejestrów albo od ich córek (art. 26 ust. 1). Sejmik województwa może też dopuścić na części województwa tylko jedną linię (art. 26 ust. 2), jak w Puszczy Augustowskiej, Puszczy Kampinoskiej i w gminach Dobra i Tymbark. Tam wychowujesz matki wyłącznie z linii chronionej. Szczegóły tych przepisów opisaliśmy w artykule o matce pszczelej, a linie w artykule o rasach pszczół.

Jaki sprzęt jest potrzebny do wychowu matek?

Podstawowy zestaw jest tani i większość pszczelarzy kompletuje go sama. Mieczysław Janik w Pasiece (2/2005) wymienia jako niezbędne m.in.:

Element	Opis i wymiary
ramka hodowlana (koreczkowa, matecznikowa)	zwykła ramka z poziomymi listewkami; w ramce dadanowskiej zwykle 3 listewki co około 6 cm, na każdej około 10 koreczków co około 3 cm; listewki obrotowe
miseczki matecznikowe	średnica około 9 mm, z wosku albo z tworzywa; woskowe robi się przez 3 do 5 zanurzeń pałeczki w roztopionym wosku
łyżeczka do przekładania	w praktyce metalowa szpatułka albo przyrząd z wysuwanym języczkiem, tzw. chiński
klateczki na mateczniki	najpopularniejsze klateczki Zandera z miękkiego drewna lub plastikowe stożki z siatki
ramka klateczkowa	ramka z listewkami na klateczki izolacyjne

Do tego dochodzą uliki weselne, sprzęt do znakowania, a w większej skali cieplarka (inkubator) i ewentualnie sprzęt do inseminacji. Sławomir Trzybiński w Wielkim poradniku pasiecznym podaje dla miseczek średnicę wewnętrzną 9 mm i głębokość 8 mm.

Dobre światło i lupa albo okulary powiększające ułatwiają pracę bardziej niż drogie narzędzia. Larwy najlepiej widać na ciemnym plastrze, dlatego do przekładania wybiera się plaster, w którym wychowało się już kilka pokoleń pszczół.

Przekładanie larw: wiek, technika, podłoże

Wiek larwy

Im młodsza larwa, tym lepsza matka. Standard metodyczny COLOSS BEEBOOK (Büchler i in., 2013) zaleca larwy w wieku 12 do 24 godzin. Janik w artykule „Technika wychowu matek” (Pasieka 2/2006) mówi o larwach „nie starszych niż jednodniowe”, najlepiej 12-godzinnych. Larwa starsza zdążyła już dostać pokarm robotnicy i matka z niej wyrośnie mniejsza, z mniejszą liczbą rurek jajnikowych.

Trzybiński przestrzega przed ocenianiem wieku na oko. Jednodniowa larwa może mieć 4 mm, a 36-godzinna tylko 3 mm, bo wszystko zależy od tego, jak obficie była karmiona. Pewniejsza jest data: matkę z rodziny, z której chcesz wychować córki, zamykasz na 12 do 24 godzin na jednym plastrze w izolatorze, cztery dni przed przekładaniem, jak zaleca BEEBOOK. Po czterech dniach na plastrze są larwy w dokładnie znanym wieku.

Na sucho czy na mleczku

Polscy pszczelarze przekładają na dwa sposoby:

• na sucho, bez niczego w miseczce, co jest szybsze;
• na mokro, na kropli mleczka pszczelego rozcieńczonego wodą, które chroni larwę przed wyschnięciem.

Trzybiński podaje, że przekładanie na mleczko i na sucho daje taki sam efekt, a mleczko rozcieńczone wodą 1:1 zalecano dawniej. Janik (Pasieka 2/2006) uważa jednak mleczko za najlepsze podłoże i dodaje, że przechowywane w lodówce w szczelnym naczyniu wytrzyma kilka tygodni, a przed użyciem trzeba je rozrzedzić ciepłą wodą do temperatury około 30 °C. Doświadczenie Contreras-Martinez i współpracowników (Journal of Apicultural Science, 2017) pokazało, że każde płynne podłoże podniosło przyjęcie larw w porównaniu z pustą miseczką: z 47 procent do 58 do 81 procent, zależnie od podłoża (mleczko pszczele: 58 procent).

Jak przekładać

1. Pracuj w ciepłym, wilgotnym pomieszczeniu. BEEBOOK wskazuje 24 do 26 °C i wilgotność powyżej 50 procent.
2. Wsuń łyżeczkę pod larwę od strony grzbietowej, razem z mleczkiem, na którym leży, nie obracając jej.
3. Złóż larwę na dno miseczki tak, żeby spłynęła na podłoże.
4. Ramkę z listewkami trzymaj pod wilgotnym ręcznikiem i jak najszybciej wstaw do rodziny wychowującej, miseczkami w dół.

Wielu hodowców skraca ostrym nożem komórki plastra, żeby larwy leżały płycej i łatwiej było je podebrać. Na początku przekładanie idzie wolno i to nie szkodzi, byle larwy nie wysychały.

Rodzina wychowująca: starter, finiszer, z matką i bez matki

Rodzina wychowująca musi mieć dużo młodych pszczół karmicielek, pyłek i stały dopływ pokarmu. To od niej zależy, ile larw zostanie przyjętych i jak dużo mleczka dostanie każda z nich.

Rodzina bezmateczna (starter)

Osierocona rodzina najchętniej przyjmuje larwy, bo pszczoły „szukają” materiału na nową matkę. Starter przygotowuje się tak:

• usuwasz matkę kilka godzin przed poddaniem ramki hodowlanej;
• zostawiasz mniej plastrów, żeby pszczoły siedziały gęsto;
• w środku gniazda robisz miejsce na ramkę hodowlaną, z czerwiem otwartym po obu stronach i pierzgą obok;
• gdy brakuje pożytku, podkarmiasz rzadkim syropem lub ciastem, o czym piszemy w artykule o karmieniu pszczół.

Jeśli starter działa dłużej, BEEBOOK zaleca dodawanie mu czerwiu krytego lub wygryzającego się co 7 do 10 dni, a w wersji starter-finiszer także 300 do 400 g młodych pszczół wieczorem przed każdą kolejną serią. Polscy badacze ze Szczecina wychowywali matki do doświadczeń właśnie w rodzinach bezmatecznych w ulach wielkopolskich (Chuda-Mickiewicz i Samborski, 2019).

Rodzina z matką za kratą (finiszer)

Trzybiński opisuje też wychów w rodzinie z matką. Rodzina jest bardzo silna, liczy 50 do 60 tysięcy pszczół (5 do 6 kg) i 10 plastrów czerwiu w różnym wieku. Matkę ogranicza się kratą odgrodową do dolnego korpusu. Dzień przed przekładaniem czerw kryty przenosi się na dół, a otwarty do górnego korpusu, gdzie trafi ramka hodowlana. Warto dać górnemu korpusowi dodatkowy wylotek.

Taka rodzina nie traci sezonu i może pracować przez wiele serii. Słabiej przyjmuje larwy niż bezmatek, dlatego wielu hodowców łączy oba typy: larwy spędzają około dwóch dni w starterze, a potem przechodzą do finiszera z matką, który dokarmia je do zasklepienia. Tak opisuje to BEEBOOK.

Ile mateczników na rodzinę

Na jedną ramkę wychodzi 20 do 60 miseczek (BEEBOOK). Michał Gromisz z Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa zauważył już w 1969 r. (Pszczelnicze Zeszyty Naukowe), że rodziny wychowujące mało matek dawały matki przeważnie większe, z większymi skrzydłami, prawdopodobnie lepiej karmione. Dla rodziny średniej siły rozsądne jest 20 do 30 larw w serii; więcej zostaw na rodziny naprawdę silne.

Ile larw przyjmą pszczoły i jak ocenić jakość matek?

Przyjęcie sprawdzasz następnego dnia: przyjęta larwa leży w mleczku, a miseczka jest wyciągnięta woskiem. BEEBOOK uznaje, że w dobrze prowadzonym wychowie przyjętych powinno być co najmniej 80 procent larw. Janik (Pasieka 2/2006) za zadowalający uznaje wynik 50 procent, co lepiej oddaje realia początkującego.

Przy rozdzielaniu odrzucasz mateczniki zbyt krótkie, krzywe lub przewężone. Trzybiński radzi odrzucać mateczniki krótsze niż 18 mm; najlepsze matki wychodzą z mateczników długości 22 do 26 mm. Mateczniki trzymaj w temperaturze powyżej 25 °C i nie wstrząsaj nimi, zwłaszcza przed 10. dniem.

Masa matki przy wygryzieniu dobrze mówi o jakości wychowu:

• w doświadczeniu Chudy-Mickiewicz i Samborskiego (2019) matki kraińskie ważyły po wygryzieniu średnio 222 do 224 mg; krótkotrwałe ograniczenie dopływu pyłku do rodziny wychowującej nie zmieniło ani masy, ani liczby rurek jajnikowych (około 127 w prawym jajniku);
• Trzybiński podaje jako minimum dla dobrej jednodniowej matki 180 mg i szerokość tułowia 4,6 do 5,2 mm;
• matka nieunasieniona traci po wygryzieniu około 1 do 2 mg dziennie (BEEBOOK), więc porównuj matki ważone w tym samym wieku.

Cieplarka

Zasklepione mateczniki można dokończyć w cieplarce. Trzybiński podaje 34,5 °C i około 85 procent wilgotności. Chuda-Mickiewicz i Samborski (2015) inkubowali mateczniki od 9. dnia rozwoju w 32 i w 34,5 °C: w chłodniejszej cieplarce matki rozwijały się o 27 godzin dłużej, ale odsetek wygryzionych matek, ich masa i budowa narządów rozrodczych nie różniły się istotnie. Większym zagrożeniem jest przerwa w dostawie prądu, przed którą ostrzega Trzybiński. Więcej o wpływie temperatury na rozwój czerwiu piszemy w artykule o rozwoju pszczoły.

Kalendarz wychowu matek dzień po dniu

Matka rozwija się 16 dni od złożenia jaja: 3 dni jajo, około 5 dni larwa, reszta to poczwarka w zasklepionym mateczniku. Jeśli przekładasz larwę 12- do 24-godzinną, liczysz dni od przekładania (dzień 0).

Dzień	Co robisz
około −60	w rodzinach ojcowskich wstawiasz plastry trutowe lub ramki z węzą trutową
−4	zamykasz matkę z rodziny matecznej na plastrze w izolatorze na 12 do 24 godzin
−1	przygotowujesz rodzinę wychowującą: sortujesz czerw, robisz miejsce na ramkę hodowlaną, podkarmiasz
0	osierocasz starter na kilka godzin wcześniej, przekładasz larwy i wstawiasz ramkę hodowlaną
1	sprawdzasz przyjęcie, liczysz przyjęte miseczki
2	przenosisz ramkę ze startera do finiszera z matką za kratą
5	mateczniki są zasklepione; od teraz można je przenieść do cieplarki
6 do 9	nie ruszasz mateczników, poczwarka jest bardzo wrażliwa na wstrząsy
9 do 10	przygotowujesz uliki weselne lub odkłady
10	rozdzielasz mateczniki do ulików weselnych albo zakładasz klateczki
11 do 12	wygryzają się matki; pierwsza wygryziona zniszczy pozostałe mateczniki, jeśli zostały w jednej rodzinie
16 do 24	loty godowe przy pogodzie powyżej 20 °C i słabym wietrze
22 do 30	sprawdzasz czerwienie i znakujesz matki

Daty całej serii od dnia przekładania, z plikiem do kalendarza w telefonie, wyliczy kalendarz wychowu matek.

Zasada najważniejsza: mateczniki muszą trafić do ulików najpóźniej 1 do 2 dni przed wygryzieniem. Spóźnienie o dobę kończy się zwykle jedną matką i garścią zniszczonych mateczników.

Terminy w polskich regionach

Wychów zaczynasz wtedy, gdy w pasiece latają dojrzałe trutnie, rodziny są silne, a pożytek jest stały. W praktyce:

• Dolny Śląsk, Ziemia Lubuska, zachodnia Wielkopolska: zwykle od drugiej połowy maja, po rzepaku, kiedy zaczyna się rójka;
• centrum i południe kraju: koniec maja i czerwiec, często w czasie kwitnienia akacji i malin;
• Podlasie, Mazury, Suwalszczyzna i tereny górskie: raczej czerwiec, z poślizgiem około dwóch tygodni względem zachodu.

Ostatnią serię przekładaj w lipcu. Matki z sierpniowych lotów unasieniają się gorzej, bo pszczoły zaczynają wyrzucać trutnie z uli, a pogoda bywa niepewna. Matki wychowane w czerwcu i lipcu zdążą się rozczerwić przed wychowem pszczół zimowych. Szerzej o sezonie w poszczególnych regionach piszemy w kalendarzu pszczelarza.

Wychów bez przekładania: Jenter, Nicot i stare metody

Nie każdy ma dobry wzrok i pewną rękę. Larw nie trzeba przekładać, jeśli kontrolujesz miejsce, w którym matka składa jaja.

Zestawy Jentera i Nicota

Zestaw typu Jenter to plastikowa kaseta z komórkami o wyjmowanych dnach. Matkę zamyka się w kasecie na 1 do 2 dni, a ona czerwi w komórkach. Czwartego dnia, gdy z jaj wylęgną się larwy, przekłada się całe dna komórek, osadzone w oprawkach, na listwę ramki hodowlanej, bez dotykania larwy. Zestaw Nicota działa na tej samej zasadzie. BEEBOOK podaje, że jeden zestaw Jentera daje około 50 matek w ciągu 50 dni.

Zaleta: znasz dokładny wiek larw i nie uszkadzasz ich. Wady: matka nie zawsze chce czerwić w plastiku, kasetę trzeba wcześniej „oswoić” w rodzinie, a sprzęt jest droższy niż łyżeczka.

Metody Millera i Alleya

Znane są też sposoby bez łyżeczki:

• metoda Millera: do rodziny matecznej wstawiasz ramkę z węzą przyciętą w trójkąty lub zygzak. Gdy pszczoły odbudują plaster, a matka zaczerwi, plaster z jajami i młodymi larwami na krawędziach przenosisz do rodziny bezmatecznej. Pszczoły zakładają mateczniki wzdłuż krawędzi;
• metoda Alleya: z plastra z młodymi larwami wycinasz pasek z jednym rzędem komórek, skracasz komórki, pozostawiasz co drugą lub co trzecią larwę, a pasek przyklejasz do listwy ramki hodowlanej otworami w dół;
• wycinanie pojedynczych komórek: komórki z młodymi larwami wycina się z plastra i przytwierdza do koreczków na listwie.

Mateczniki są tu mniej równe, a część z nich powstaje zbyt blisko siebie, ale do kilkunastu matek na własne potrzeby te metody w zupełności wystarczą.

Mateczniki ratunkowe

Najprostszy wychów to osierocenie dobrej rodziny. Pszczoły przebudowują wtedy komórki z młodymi larwami robotnic w mateczniki ratunkowe, a matki wygryzają się 11 do 13 dni po osieroceniu. Pszczoły wybierają jednak też starsze larwy, więc po 4 do 5 dniach zostaw tylko ładne, duże mateczniki, a resztę usuń albo wykorzystaj do odkładów. Mateczników rojowych lepiej nie traktować jako materiału hodowlanego, bo matki z nich dziedziczą skłonność do rójki.

Uliki weselne i odkłady: gdzie matka ma się unasienić

Po rozdzieleniu każdy matecznik trafia do miejsca, w którym matka się wygryzie, wyleci na loty godowe i zacznie czerwić. W Polsce używa się trzech rozwiązań.

Rodzaj	Opis	Kiedy się sprawdza
małe uliki weselne, czyli unasienniaki (typ Apidea, Kieler)	styropian lub tworzywo, kilka małych ramek, garść pszczół	gdy chcesz unasienić wiele matek przy małym zużyciu pszczół
uliki styropianowe z nadstawkami (typ Mini-Plus)	kilka małych korpusów na jednej dennicy, można je rozbudowywać	gdy chcesz matkę rozczerwić i przetrzymać dłużej, nawet przezimować
odkład na ramkach wielkopolskich lub dadanowskich	2 do 3 ramki w ulu odkładowym lub w zwykłym ulu z przegrodą	gdy chcesz od razu zrobić z młodej matki nową rodzinę

Mały ulik zasiedla się pszczołami z silnej rodziny. Trzybiński opisuje sposób klasyczny: pszczoły zrasza się wodą, wsypuje do ulika, od razu poddaje młodą matkę, zamyka i trzyma dwie doby w chłodnym miejscu, a dopiero potem wystawia na pasiekę. Mateczniki daje się dopiero w kolejnej serii, najsilniejszym ulikom. Za zadowalający uznaje około 70 procent unasienionych matek.

Odkład pod młodą matkę robi się według prof. Grzegorza Borsuka (UP Lublin, materiał PODR w Gdańsku) z dwóch plastrów czerwiu krytego i jednego z pokarmem. Po 8 do 9 dniach trzeba sprawdzić, czy pszczoły nie założyły własnych mateczników na czerwiu otwartym.

Jerzy Samborski w rozprawie doktorskiej przygotowanej w Szczecinie pod kierunkiem Bożeny Chudy-Mickiewicz (2009) badał zimowanie rezerwowych matek kraińskich i środkowoeuropejskich w mini ulach styropianowych i w ulikach trapezoidalnych. Jesienią najsilniejsze były rodzinki w jednomatecznych mini ulach styropianowych, a kraińskie były w nich mniej więcej dwa razy silniejsze od środkowoeuropejskich. Kilka takich ulików z matkami na zapas pozwala wiosną szybko zastąpić stracone matki.

Trutnie, trutowiska i izolacja

Matka unasienia się w locie z wieloma trutniami. Simone-Finstrom i Tarpy (2018), badając 80 matek, naliczyli średnio 13,5 partnera, od 8 do 25. Ojcowie pochodzą więc z wielu rodzin, zwykle także z cudzych pasiek.

Rodziny ojcowskie

BEEBOOK zaleca co najmniej 8 do 10 silnych rodzin ojcowskich albo jedną na każde 25 matek. Wychów trutni zaczyna się najpóźniej dwa miesiące przed lotami godowymi: rozwój trutnia trwa 24 dni, a dojrzałość płciową truteń osiąga po 6 do 16 dniach życia (Rangel i Fisher, 2019). W praktyce wielu hodowców wstawia plastry trutowe lub ramki z węzą trutową w drugiej połowie marca lub w kwietniu, zależnie od regionu.

Jak daleko latają matki i trutnie

Jensen i współpracownicy (2005) ustalili metodą badań ojcostwa, że połowa kopulacji odbywa się w promieniu 2,5 km od pasieki, 90 procent w promieniu 7,5 km, a najdalsze sięgają około 15 km. BEEBOOK wymaga od izolowanego miejsca unasieniania promienia co najmniej 6 km bez innych rodzin.

Jak to wygląda w Polsce

W Polsce nie znaleźliśmy urzędowego wykazu izolowanych trutowisk. Artykuł Cobey i współautorów (2019) wskazuje izolowane stacje unasieniania jako podstawę hodowli w Niemczech, a wyspy w Danii i Szwecji, polską hodowlę opisuje natomiast jako opartą na inseminacji. Najbliżej obszarów izolowanych są tereny, na których sejmiki dopuściły tylko jedną linię. Instytut Ogrodnictwa PIB w sprawozdaniu za 2023 r. zbadał pszczoły z Puszczy Augustowskiej, Puszczy Kampinoskiej i Beskidu Wyspowego (linia Dobra): ubarwienie matek, robotnic i trutni było zgodne ze wzorcem rasy w 96,9 do 100 procent, co autorzy uznali za świadectwo dostatecznej izolacji tych terenów.

Dla pszczelarza amatora wniosek jest prosty: matka unasieniona w zwykłej pasiece ma pewne pochodzenie tylko po matce. Jeśli chcesz kontrolować także ojców, zostaje inseminacja, którą opisujemy w artykule o inseminacji matek, albo zakup matek z pasiek hodowlanych.

Ceny matek i szkolenia z wychowu w Polsce

Ile kosztują matki w 2026 roku

Dobry punkt odniesienia daje wykaz 27 producentów matek pszczelich z całej Polski na rok 2026, opublikowany w październiku 2025 r. na stronie Koła Pszczelarzy w Jarocinie. Ceny brutto:

Rodzaj matki	Cena brutto
nieunasieniona	25 do 40 zł, najczęściej 30 do 35 zł
unasieniona naturalnie, czerwiąca	80 do 120 zł, najczęściej 90 do 110 zł
inseminowana użytkowa, bez sprawdzonego czerwienia	70 do 110 zł, najczęściej 80 do 100 zł
inseminowana użytkowa ze sprawdzonym czerwieniem	108 do 180 zł, najczęściej 150 do 170 zł
reprodukcyjna	250 do 500 zł, najczęściej 400 do 500 zł

Wykaz nie obejmuje wszystkich hodowców, ale dobrze pokazuje skalę. Matki z linii z księgami kupowane od producentów z listy ARiMR można częściowo zrefundować w interwencji I.6.5; warunki naboru na rok pszczelarski 2027 omawiamy w artykule o matce pszczelej.

Gdzie się uczyć

• Branżowe Centrum Umiejętności w Pszczelej Woli (gmina Strzyżewice, województwo lubelskie) ma w ofercie na rok 2026/2027 szkolenia zawodowe „wychów matek pszczelich” i „inseminacja matek pszczelich” dla dorosłych; edycje 2025/2026 trwały po 40 godzin. W ofercie jest też krótsze szkolenie z wychowu metodą z przekładaniem larw (15 godzin w edycji 2025/2026), w roku 2026/2027 dla uczniów i słuchaczy szkół.
• Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu prowadzi 40-godzinny kurs dokształcający dla pszczelarzy, z zajęciami „Wychów matek z przekładaniem larw” i „Technika inseminacji”. Edycja 2026 się nie odbyła, następna jest planowana od lutego 2027 r.
• Koła i związki pszczelarzy organizują pokazy przekładania w pasiekach hodowlanych, najczęściej w maju i czerwcu.

W lutym 2026 r. Stowarzyszenie Pszczelarzy Zawodowych z Pszczelej Woli przygotowało wniosek o wpisanie do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji kwalifikacji „Prowadzenie chowu i hodowli matek pszczelich”. Obejmuje ona m.in. prowadzenie kalendarza wychowu, organizację trutowiska i punktu kopulacyjnego oraz przygotowanie matek do wysyłki. Według wniosku, który powołuje się na niepełne dane z 2020 r., z zarejestrowanych pasiek hodowlanych pochodziło tylko 68 procent matek dostarczanych pszczelarzom, a około 32 procent z pasiek tylko „nazywanych hodowlanymi”. Do października 2026 r. nie znaleźliśmy obwieszczenia o włączeniu tej kwalifikacji do systemu.

Poddawanie i znakowanie młodych matek

Matkę z ulika weselnego, która czerwi, poddajesz najlepiej przez odkład albo w klateczce. Prof. Borsuk podkreśla, że pszczoły chętniej przyjmują matki czerwiące. Metodę klateczkową i odkładową opisujemy krok po kroku w artykule o matce pszczelej.

Matki wychowane w 2026 r. znakuje się na biało, w 2027 r. na żółto. Znak nakłada się na tułów dopiero, gdy matka czerwi, a obok niego warto zapisać w notatniku linię, datę przekładania i rodzinę mateczną. Bez takiej metryczki po dwóch sezonach nikt już nie pamięta, która rodzina dała najlepsze córki, a cały sens wychowu polega właśnie na tym, żeby to wiedzieć.

Najczęstsze pytania

Jakie larwy przekładać do miseczek matecznikowych?

Jak najmłodsze, w wieku 12 do 24 godzin od wylęgu z jaja, czyli jeszcze ledwie widoczne na dnie komórki. Larwy starsze niż doba dają matki słabsze. Nie oceniaj wieku po wielkości larwy, bo bywa myląca: zapisz dzień, w którym matka zaczęła czerwić na plastrze hodowlanym, i przekładaj po czterech dniach.

Ile dni mija od przekładania larw do wygryzienia matek?

Matka rozwija się 16 dni od złożenia jaja. Larwa przełożona w wieku około doby ma za sobą mniej więcej cztery dni, więc matki wygryzają się 11 do 12 dni po przekładaniu. Mateczniki zasklepiają się około piątego dnia, a rozdziela się je do ulików weselnych lub klateczek najpóźniej dziesiątego dnia, dzień lub dwa przed wygryzieniem pierwszych matek.

Rodzina wychowująca bezmateczna czy z matką za kratą?

Rodzina bezmateczna, czyli starter, najchętniej przyjmuje przełożone larwy i dobrze je karmi przez pierwsze dwa dni. Rodzina z matką odizolowaną kratą odgrodową, zwana finiszerem, dokarmia potem mateczniki do zasklepienia i nie trzeba jej rozwiązywać. Wielu polskich hodowców łączy oba sposoby: start w bezmatku przez około dwie doby, potem wykończenie mateczników w rodzinie z matką.

Kiedy zacząć wychów matek w Polsce?

Gdy rodziny są silne, jest stały dopływ nektaru i pyłku, a w pasiece latają dojrzałe trutnie. Na Dolnym Śląsku i w zachodniej Polsce bywa to już druga połowa maja, na Podlasiu i Mazurach raczej czerwiec. Ostatnią serię przekładaj w lipcu, żeby matki zdążyły się unasienić, zanim pszczoły w sierpniu zaczną wyrzucać trutnie z uli.

Czy można wychować matki bez przekładania larw?

Tak. Zestawy typu Jenter lub Nicot pozwalają zamknąć matkę na plastrze z gotowymi miseczkami i przenieść je na listwy bez dotykania larw. Metody Millera i Alleya wykorzystują pas plastra z jajami lub młodymi larwami. Najprostsze jest osierocenie dobrej rodziny i wykorzystanie mateczników ratunkowych, choć matki bywają wtedy nierówne, bo pszczoły biorą także starsze larwy.

Ile kosztuje matka pszczela w 2026 roku?

W wykazie 27 producentów na 2026 rok, opublikowanym przez Koło Pszczelarzy w Jarocinie, matka nieunasieniona kosztuje 25 do 40 zł brutto, unasieniona naturalnie 80 do 120 zł, inseminowana użytkowa 70 do 110 zł, a ze sprawdzonym czerwieniem zwykle 150 do 170 zł. Reprodukcyjne to 250 do 500 zł. ARiMR refunduje do 70 procent ceny netto.

Ile rodzin trutowych potrzeba do unasieniania matek?

Standard metodyczny COLOSS zaleca co najmniej 8 do 10 silnych rodzin ojcowskich albo jedną na każde 25 unasienianych matek. Trutnie trzeba zacząć wychowywać około dwóch miesięcy przed planowanymi lotami godowymi, bo rozwój trutnia trwa 24 dni, a dojrzałość płciową osiąga on dopiero po 6 do 16 dniach życia. Rodziny ojcowskie powinny być silne, zdrowe i dobrze zaopatrzone w pyłek.

Gdzie nauczyć się wychowu matek pszczelich?

Branżowe Centrum Umiejętności w Pszczelej Woli ma w ofercie na rok 2026/2027 szkolenia z wychowu i inseminacji matek dla dorosłych; edycje 2025/2026 trwały po 40 godzin. Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu planuje kolejną edycję kursu dokształcającego, z przekładaniem larw i inseminacją, od lutego 2027. Praktycznych pokazów przekładania larw uczą też koła pszczelarzy i pasieki hodowlane, najczęściej w maju i czerwcu.

Źródła

1. Standard methods for rearing and selection of Apis mellifera queens (R. Büchler i in., Journal of Apicultural Research 52(1), 2013, COLOSS BEEBOOK), International Bee Research Association, COLOSS
2. Poland: the only country where instrumentally inseminated queens are routinely used in commercial production colonies (S. Cobey, M. Bieńkowska, J. Wilde, J. Gąbka, marzec 2019), American Bee Journal
3. Wielki poradnik pasieczny, rozdział 17: Jak wychowywać i unasienniać matki (S. Trzybiński), Pasieka24, wydawnictwo czasopisma Pasieka
4. Sprzęt niezbędny w wychowie matek (M. Janik, Pasieka 2/2005), Pasieka24, czasopismo Pasieka
5. Technika wychowu matek, cz. II (M. Janik, Pasieka 2/2006), Pasieka24, czasopismo Pasieka
6. The quality of honey bee queens from queen cells incubated at different temperatures (B. Chuda-Mickiewicz, J. Samborski, Acta Scientiarum Polonorum Zootechnica 14(4), 2015), Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Biblioteka Nauki
7. Effect of restricted pollen supply to colonies on the quality of reared queen bees (B. Chuda-Mickiewicz, J. Samborski, Acta Scientiarum Polonorum Zootechnica 18(3), 2019), Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, AGRO ICM
8. Zimowanie rezerwowych matek pszczół środkowoeuropejskich i kraińskich w mini ulach styropianowych i ulikach trapezoidalnych (J. Samborski, rozprawa doktorska, 2009), Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa
9. Próba oznaczania morfometrycznego matek pszczelich (M. Gromisz, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe XIII, 1969), Instytut Sadownictwa, Oddział Pszczelnictwa w Puławach
10. Effect of Different Substrates on the Acceptance of Grafted Larvae in Commercial Honey Bee Queen Rearing (C. A. Contreras-Martinez i in., Journal of Apicultural Science 61(2), 2017), Instytut Ogrodnictwa PIB, Sciendo
11. Quantifying honey bee mating range and isolation in semi-isolated valleys by DNA microsatellite paternity analysis (A. B. Jensen i in., Conservation Genetics, 2005), Royal Holloway, University of London
12. Factors affecting the reproductive health of honey bee (Apis mellifera) drones: a review (J. Rangel, A. Fisher II, Apidologie, 2019), Springer
13. Honey Bee Queens Do Not Count Mates to Assess their Mating Success (M. Simone-Finstrom, D. R. Tarpy, Journal of Insect Behavior, 2018), USDA-ARS
14. Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2021 poz. 36, tekst ujednolicony), Sejm RP, Internetowy System Aktów Prawnych
15. Zadanie 22: Analiza bioróżnorodności i zmienności wewnątrz populacji pszczół na podstawie cech fenotypowych i behawioralnych wybranych linii hodowlanych (sprawozdanie za 2023 r.), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
16. Rola hodowli w intensyfikacji gospodarki pasiecznej (prof. dr hab. G. Borsuk), Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Gdańsku
17. Wykaz producentów matek pszczelich na rok 2026 (27 pasiek, ceny brutto, opublikowany w październiku 2025 r.), Koło Pszczelarzy w Jarocinie
18. Wniosek o włączenie do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji kwalifikacji „Prowadzenie chowu i hodowli matek pszczelich” (luty 2026 r.), Stowarzyszenie Pszczelarzy Zawodowych, Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji, gov.pl
19. Szkolenia: wychów i inseminacja matek pszczelich, Branżowe Centrum Umiejętności w Pszczelej Woli
20. Kurs dokształcający dla pszczelarzy, Centrum Kształcenia Ustawicznego, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu