Rasy pszczół w Polsce: kraińska, środkowoeuropejska, kaukaska i Buckfast. Linie hodowlane i jak wybrać

W Polsce spotkasz w pasiekach przede wszystkim cztery rasy pszczół: kraińską (Apis mellifera carnica), która dominuje, rodzimą środkowoeuropejską (A. m. mellifera), zachowaną w kilku liniach objętych ochroną, kaukaską (A. m. caucasica), cenioną głównie jako składnik krzyżówek, oraz Buckfast, która nie jest rasą, tylko mieszańcową linią hodowlaną. Większość pszczół w polskich ulach to jednak krzyżówki. Rasa, a jeszcze bardziej konkretna linia hodowlana, przesądza o łagodności, rójliwości, rozwoju wiosennego i zimowli rodziny, więc warto wiedzieć, co się kupuje.

Poniżej opisujemy, jak powstały rasy pszczoły miodnej, czym różnią się te hodowane w Polsce, jakie polskie linie mają za sobą pasieki hodowlane, gdzie sejmiki ograniczyły wybór rasy i jak sprawdzić, jakie pszczoły masz w ulu.

Ile jest ras pszczoły miodnej?

Jeden gatunek, kilkadziesiąt podgatunków

Pszczoła miodna Apis mellifera to jeden gatunek, który naturalnie zasiedlał Europę, Afrykę i Azję Zachodnią. W tym ogromnym zasięgu wykształciło się ponad dwadzieścia pięć opisanych podgatunków, które pszczelarze nazywają rasami. Każda rasa przystosowała się do swojego klimatu i pożytków: długości zimy, rytmu kwitnienia, pasożytów i drapieżników.

Rasy grupuje się w linie ewolucyjne. Dla Polski liczą się dwie:

• linia M (zachodnia i północna Europa): należy do niej pszczoła środkowoeuropejska, rodzima na ziemiach polskich;
• linia C (wschodnie Alpy, Bałkany, Półwysep Apeniński): należą do niej pszczoła kraińska i włoska.

Pszczoła kaukaska należy do linii O z Bliskiego Wschodu i Kaukazu, a w Afryce żyje linia A. Pojedyncze ślady tej ostatniej znaleziono też w Polsce, o czym niżej.

Rasa, linia, krzyżówka: trzy słowa, które trzeba odróżniać

Pojęcie	Co oznacza	Przykład
rasa (podgatunek)	naturalna populacja ukształtowana przez warunki regionu	kraińska, środkowoeuropejska, kaukaska
linia hodowlana	wyselekcjonowana część rasy, prowadzona według programu hodowlanego i zapisana w księdze lub rejestrze	Kortówka, Alpejka (kraińskie), Augustowska (środkowoeuropejska)
krzyżówka (mieszaniec)	potomstwo matki jednej rasy lub linii i trutni innej	kraińsko-kaukaska, każda matka z wolnego unasienienia w okolicy mieszanych pasiek

W polskim prawie jednostką hodowlaną jest linia. Ustawa o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich zalicza pszczołę miodną do zwierząt gospodarskich, a dla każdej linii prowadzi się w Polsce tylko jedną księgę hodowlaną. Ministerstwo rolnictwa podkreśla w odpowiedziach na interpelacje, że ustawa nie ogranicza hodowli do określonych podgatunków. Szczegóły dotyczące ksiąg, trutni i kontroli KCHZ omawiamy w artykule o matce pszczelej.

Pszczoła środkowoeuropejska: rodzima rasa Polski

Pszczoła z barci

Apis mellifera mellifera, nazywana też ciemną pszczołą europejską, a dawniej leśną, zamieszkiwała ziemie polskie od zakończenia ostatniego zlodowacenia. To ją przez wieki trzymali bartnicy w barciach i kłodach. Wokół Puszczy Augustowskiej przetrwała ludowa nazwa „borówka”, którą Instytut Ogrodnictwa wiąże z leśną pszczołą bartników.

W XX wieku rasa zaczęła szybko ustępować. Po wojnie, gdy liczba rodzin w Polsce spadła z około 1,45 mln w 1939 r. do około 750 tys. w 1945 r., pszczelarze chętnie wprowadzali matki kaukaskie i kraińskie, bo krzyżówki dawały wyższe zbiory (Madras-Majewska i Skonieczna, „Wiadomości Zootechniczne”, 2016). Już w latach 50. tylko 35 procent z 389 przebadanych rodzin spełniało kryteria morfologiczne rasy środkowoeuropejskiej, przypominają Oleksa i Burczyk (2010).

Cechy w pasiece

Środkowoeuropejska jest ciemna, szarobrunatna, większa od kraińskiej i kaukaskiej. W skrzydle ma niski indeks kubitalny: w linii Augustowskiej średnio 1,664 przy wzorcu 1,63, przy długości języczka około 6,1 mm (Madras-Majewska i Skonieczna, Animals, 2021).

Mocne strony, które Instytut Ogrodnictwa opisuje dla linii Augustowskiej, a PODR w Gdańsku dla całej rasy:

• bardzo dobra zimowla i oszczędne zużycie zapasów, które pszczoły przenoszą tam, gdzie tworzy się kłąb zimowy;
• lot już przy około 5,5°C;
• przerywanie czerwienia, gdy brakuje pokarmu, i wczesne kończenie wychowu czerwiu, już późnym latem;
• dobre wykorzystanie zróżnicowanych pożytków;
• dość duża odporność na nosemozę; augustowskie ani nie rabują, ani nie dają się zauważalnie rabować.

Słabe strony: wolniejszy rozwój wiosenny (pełną siłę osiąga w końcu maja i w czerwcu), skłonność do rójki przy ciasnocie, nerwowe zachowanie na plastrze, z którego pszczoły zbiegają lub zbijają się w grona, i często silna obronność. W ocenie IO PIB za sezon 2025 pszczoły linii Kampinoskiej uciekały z ramek w 86,7 procent rodzin.

Gdzie przetrwała?

Badania genetyczne pokazują wyraźny gradient z południa na północ. W pracy Oleksy, Kuszy i Tofilskiego (Insects, 2021), opartej na 427 robotnicach z dwóch południkowych transektów przez Polskę oraz z Węgier i Rumunii, mitochondrialne haplotypy linii M występowały tylko na północ od Karpat i było ich tym więcej, im dalej na północ, z nieco większym udziałem na wschodzie Polski. W całej próbie przeważała linia C (około 88 procent haplotypów), linia M stanowiła około 10 procent.

Na północy bywa jej zaskakująco dużo. W okolicy Rychlik w województwie warmińsko-mazurskim, gdzie badacze oznaczyli 100 miejscowych rodzin, 58 procent było środkowoeuropejskich, 19 procent kraińskich, a tylko 23 procent stanowiły mieszańce (Oleksa i in., Apidologie, 2013). Zbiór zdjęć skrzydeł z 13 krajów opublikowany w GigaScience (2023) opisuje Polskę jako kraj z szeroką strefą przejściową między liniami M i C.

Polskie linie pszczoły środkowoeuropejskiej i program ochrony

Pierwsze rejony zamknięte dla środkowoeuropejskiej powstały w latach 70. Dziś jej linie obejmuje program ochrony zasobów genetycznych koordynowany przez Instytut Zootechniki PIB, a hodowlę prowadzą pasieki zarodowe i współpracujące. Pod koniec 2021 r. program obejmował 1842 rodziny, łącznie z kraińską linią Dobra.

M Augustowska

Najstarsza i najliczniejsza chroniona populacja. Zamknięty rejon hodowlany w Puszczy Augustowskiej utworzono w 1976 r. i Instytut Ogrodnictwa nazywa go pierwszym takim „rezerwatem” miejscowej pszczoły w Polsce i w Europie. Obszar hodowli zachowawczej ma około 1100 km² (Madras-Majewska i Skonieczna, Animals, 2021). Hodowlę zachowawczą prowadziła najpierw Centralna Stacja Hodowli Zwierząt, od 2001 r. KCHZ; stado zachowawcze trzymane jest w pasiece w Olecku. Obecnie ochronę na terenie województwa podlaskiego wzmacnia uchwała sejmiku nr XXIII/293/2020.

Pszczoły augustowskie są odporne na trudne warunki i dobrze wykorzystują słabe pożytki, ale są obronne. W sezonie 2025 dały w ocenie IO PIB średnio 14,9 kg miodu, a nastrój rojowy pojawił się w 30 procent rodzin. Oleksa i Burczyk podawali, powołując się na przygotowywaną wtedy pracę, domieszkę obcych genów w rejonie zamkniętym rzędu 20 procent (z kraińską jako populacją odniesienia), co pokazuje, jak trudno utrzymać izolację nawet w puszczy.

M Kampinoska

Pszczoła z Puszczy Kampinoskiej, wyróżniana jako „kampinoska” już w latach 20. XX wieku. Zamknięty rejon hodowli powstał na przełomie lat 70. i 80.: Madras-Majewska i Skonieczna (2016) piszą, że cztery lata po augustowskim, czyli w 1980 r., a dziś na Mazowszu ogranicza wybór rasy uchwała sejmiku nr 3/20 z 21 stycznia 2020 r. W rozmowie opublikowanej w kwartalniku Kampinoskiego Parku Narodowego (zima 2023/2024) populację opisano jako bliską wyginięcia. Według tej rozmowy pszczoły doskonale zimują i szybko dochodzą do siły, gdy pogoda się ustabilizuje. W 2025 r. dały średnio 27,2 kg miodu i nie wykazywały nastroju rojowego, ale w większości rodzin wymagały dymu.

M Północna

Linia z północnej Polski, bez własnego rejonu zamkniętego, utrzymywana w pasiekach programu. PODR w Gdańsku opisuje ją jako dobrze zimującą, z silnymi rodzinami przez cały sezon, przydatną w gospodarce wędrownej. W ocenie IO PIB za 2025 r. była najwydajniejsza z linii chronionych (średnio 36,6 kg), w większości pasiek bardzo łagodna i żadna rodzina się nie wyroiła.

M Asta

Linia bez rejonu zamkniętego, wymieniana w albumie Instytutu Zootechniki z 2022 r. PODR opisuje ją jako linię z cichą wymianą matek, nadającą się do uli wielokorpusowych i używaną jako komponent ojcowski w krzyżowaniu. W odpowiedzi ministerstwa na interpelację z września 2026 r. Asta nie figuruje wśród linii chronionych, więc przed zakupem warto zapytać hodowcę o jej aktualny status.

Linia Norweska

PODR opisuje jeszcze środkowoeuropejską linię Norweską z okolic Trondheim. Nie jest to linia polska ani objęta programem ochrony. Dobrze zimuje i szybko rusza wiosną, ale w pasiece PODR była wyraźnie bardziej obronna od rodzin kraińskich.

Pszczoła kraińska: rasa, która opanowała polskie pasieki

Skąd się wzięła

Apis mellifera carnica pochodzi z południowo-wschodniej Europy: wschodnich Alp, Krainy i Bałkanów. Matki sprowadzano do Polski głównie z Austrii, Niemiec, Rumunii i Krainy, a na południu kraju utrwaliły się populacje miejscowe, jak ta, z której wywodzi się linia Dobra. Dziś to rasa najczęściej utrzymywana w Polsce, w czystej postaci i jako składnik krzyżówek.

Cechy

• szybki rozwój wiosenny i silne rodziny na wczesne pożytki, w tym rzepak;
• łagodność i spokój na plastrze, dobrze znosi częste przeglądy i wędrówki;
• szara barwa, wysoki indeks kubitalny, wyraźnie wyższy niż u środkowoeuropejskiej.

Słabe strony: przy ociepleniach zimą i wczesną wiosną potrafi rozpocząć czerwienie zbyt wcześnie, co przy powrocie mrozów kosztuje zapasy i pszczoły, a w okresach bez pożytku łatwo wpada w nastrój rojowy. O tym, jak rojkę opanować, piszemy w poradniku o rójce.

Polskie linie kraińskie

Broszura „Rasy i linie pszczół” Pomorskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Gdańsku, wydana dla pasieki hodowlanej w Lubaniu, wymienia dziesięć linii kraińskich:

Linia	Pochodzenie i cechy według PODR
Alpejka	od pszczół z Alp austriackich, barwa szara do beżowej
Kraińska 1	wyspecjalizowana w spadzi i późnych pożytkach, silne rodziny
Bałtycka	z matek importowanych i krajowych na Warmii, dobra na rzepak
CT46	bardzo dobra na spadzi, łagodna, ale wymaga spokojnej pracy
Kortówka	selekcjonowana w północno-wschodniej Polsce, bardzo silne rodziny do pasiek intensywnych
Jugo	sprowadzona z Jugosławii w 1980 r., przystosowana do polskich warunków
Marynka	selekcja od 1993 r. z dziewięciu linii carnica, wysoka miodność
Nieska	oparta na liniach Niemka i Sklenar, bardzo miodna, zwłaszcza na rzepaku
Pogórska	z polskich pszczół kraińskich przystosowanych do Pogórza
Vigor	pochodzenia słowackiego, z kilku linii, bardzo szybki rozwój wiosenny

Lista pochodzi z materiałów doradczych, a nie z urzędowego rejestru, więc nie ma w niej każdej linii oferowanej przez polskie pasieki. Zanim kupisz matkę jakiejś linii, zapytaj hodowcę, czy ma ona aktualną księgę lub rejestr i czy pasieka jest objęta oceną. Od tego zależy też dopłata ARiMR.

Car Dobra: kraińska pod ochroną

Jedyna kraińska linia w programie ochrony zasobów genetycznych. To miejscowa populacja z ziemi limanowskiej w Beskidzie Wyspowym, której początki starostwo limanowskie datuje na lata 30. XX wieku. Od 2015 r. obowiązuje dla niej rejon zamknięty w gminach Dobra i Tymbark, ustanowiony uchwałą Sejmiku Województwa Małopolskiego nr VII/109/15. W ocenie IO PIB za 2025 r. była najłagodniejsza z ocenianych linii (spokojne pszczoły w 97,5 procent rodzin), ale też najbardziej rójliwa: nastrój rojowy wykazały 34 rodziny, a 12 się wyroiło. Średni zbiór wyniósł 13,0 kg.

Pszczoła kaukaska: składnik powojennych krzyżówek

Apis mellifera caucasica pochodzi z wysokich dolin Kaukazu. W Polsce zrobiła karierę po wojnie jako składnik krzyżówek, bo mieszańce kaukasko-środkowoeuropejskie i kaukasko-kraińskie dawały wyraźny efekt heterozji. Badania Bornusa i współpracowników z 1974 r., które przywołują Madras-Majewska i Skonieczna (2016), wykazały, że heterotyczne krzyżówki przewyższają miejscowe pszczoły.

Według PODR w Gdańsku w latach 70. sprowadzono populację z Krasnej Polany, a w latach 1987 do 1989 kolejne linie (6, 34 i 36). Na tej bazie powstały polskie linie Puławska, wydajna na późnych pożytkach, i Woźnica, oparta na populacji Muchur, ciemna, łagodna i dobrze zimująca nawet w nieocieplanych ulach.

Cechy:

• najdłuższy języczek spośród ras hodowanych w Polsce, około 7 mm, co pozwala zbierać nektar z koniczyny czerwonej;
• zbiera nektar już od około 13 procent cukru, dobrze radzi sobie na nieregularnych i późnych pożytkach;
• łagodna, rzadko się roi, bardzo silnie kituje;
• wolny rozwój wiosenny, średnia siła rodzin, gorsza zimowla w polskim klimacie, skłonność do rabunków i słabsza odporność na nosemozę i grzybicę wapienną.

Efekt heterozji dotyczy pierwszego pokolenia, dlatego pszczelarze, którzy chcą zalet krzyżówek z kaukaską, kupują matki z pasiek hodowlanych co roku lub co dwa lata, zamiast wychowywać je z własnych rodzin.

Buckfast: linia hodowlana, nie rasa

Skąd się wzięła

Buckfast wyhodował w opactwie Buckfast w Anglii brat Adam (Karl Kehrle) na początku XX wieku, po tym jak choroba roztoczowa zniszczyła większość miejscowych pszczół. Bazą były krzyżówki pszczół włoskich z ocalałymi pszczołami miejscowymi, do których później wprowadzano geny kraińskiej, anatolijskiej i innych ras. Buckfast to więc linia mieszańcowa utrzymywana przez stałą selekcję i kontrolowane unasienianie, a nie naturalny podgatunek.

Ma żółte przepaski na odwłoku, jest łagodna, mało rójliwa i szybko buduje silne rodziny na wiosnę. PODR ostrzega jednak, że bywa płochliwa, rabuje i w dalszych pokoleniach krzyżówek potrafi być bardzo agresywna. Stąd typowa rada: matki Buckfast kupować z pasiek hodowlanych, nie rozmnażać ich w pasiece.

Spór o Buckfast w Polsce

W Polsce Buckfast jest popularna w pasiekach towarowych, ale formalnie nie ma statusu linii hodowlanej z księgą. Spór toczy się na trzech polach.

1. Księgi hodowlane. 11 marca 2025 r. minister rolnictwa odmówił prowadzenia księgi dla linii Buckfast BF-Plus. Odmowę dostało też Polskie Stowarzyszenie Hodowców Pszczół Buckfast, a w lipcu 2026 r. ministerstwo potwierdziło, że wszystkie wnioski odrzucono, bo przedstawione programy hodowlane nie spełniały wymogów ustawy.
2. Dopłaty. Dopłata ARiMR do matek (interwencja I.6.5) obejmuje tylko matki z linii, dla których prowadzi się księgi lub rejestry. Ministerstwo nie planuje zmian tych zasad, więc matki Buckfast nie kwalifikują się do refundacji.
3. Ochrona rodzimych pszczół. Część środowiska chciałaby ograniczenia obcych ras i linii. We wrześniu 2026 r. ministerstwo odpowiedziało, że uznanie gatunku za obcy inwazyjny nie należy do ministra rolnictwa, tylko wniosek w tej sprawie kieruje się do Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, że nie prowadzi prac legislacyjnych nad ograniczeniami w pszczelarstwie, a ograniczenia linii mogą wprowadzać sejmiki.

W pracy Oleksy, Kuszy i Tofilskiego mitochondrialne haplotypy afrykańskiej linii A znaleziono u trzech pszczół z Polski. Autorzy uznali naturalną migrację za mało prawdopodobną i jako jedno z możliwych źródeł wskazali linie typu Buckfast, które mogą mieć afrykańskich przodków. To hipoteza, nie dowód, i dotyczy tylko DNA mitochondrialnego.

Trzymanie pszczół Buckfast jest w Polsce legalne wszędzie poza obszarami, gdzie uchwała sejmiku dopuszcza tylko określoną linię.

Porównanie ras pszczół hodowanych w Polsce

Cecha	Środkowoeuropejska	Kraińska	Kaukaska	Buckfast
Pochodzenie	rodzima, linia M	Alpy wschodnie i Bałkany, linia C	Kaukaz, linia O	mieszańcowa linia z Anglii
Barwa	ciemna, szarobrunatna	szara	ciemnoszara	żółte przepaski
Rozwój wiosenny	wolny, pełna siła w czerwcu	szybki	wolny	szybki
Łagodność	często obronna	łagodna	łagodna	łagodna, w dalszych pokoleniach krzyżówek bywa agresywna
Rójliwość	przy ciasnocie wysoka	w okresach bez pożytku wysoka	niska	niska
Zimowla	bardzo dobra	dobra, ryzyko zbyt wczesnego czerwienia	słabsza	zależy od linii
Najlepsze pożytki	słabe i zmienne	rzepak, sad, wędrówki	koniczyna, późne pożytki	intensywne, towarowe
Linie w Polsce	Augustowska, Kampinoska, Północna, Asta	m.in. Dobra, Kortówka, Alpejka, Nieska, Jugo	Puławska, Woźnica	brak księgi (odmowy ministra)

Tabela pokazuje typowe cechy ras. W praktyce linia i jakość pracy hodowlanej mają często większe znaczenie niż rasa: łagodna linia środkowoeuropejska z dobrej pasieki może być spokojniejsza niż przypadkowa krzyżówka kraińska.

Rejony zamknięte: gdzie nie każdą rasę wolno trzymać

Ustawa o organizacji hodowli pozwala sejmikowi województwa, na wniosek podmiotu prowadzącego księgę linii, zakazać utrzymywania pszczół na części województwa albo dopuścić tam tylko określoną linię (art. 26 ust. 2). Ministerstwo rolnictwa wymienia takie uchwały w trzech województwach:

Województwo	Uchwała sejmiku	Dopuszczona linia
podlaskie	nr XXIII/293/2020 z 7 grudnia 2020 r.	M Augustowska, okolice Puszczy Augustowskiej
mazowieckie	nr 3/20 z 21 stycznia 2020 r.	M Kampinoska, okolice Puszczy Kampinoskiej
małopolskie	nr VII/109/15 z 30 marca 2015 r.	car Dobra, gminy Dobra i Tymbark

W tych rejonach nie wolno wstawiać pszczół innej rasy ani linii, także kraińskiej czy Buckfast, a za naruszenie przepisów ustawy grożą kary z art. 39. Jeśli kupujesz pasiekę lub odkłady w pobliżu Augustowa, Kampinosu czy Limanowej, sprawdź w urzędzie gminy lub w dzienniku urzędowym województwa dokładne granice obszaru. W pozostałej części kraju wybór rasy jest wolny, ale w hodowli ustawa nakazuje używać trutni od matek wpisanych do ksiąg lub rejestrów albo ich córek (art. 26 ust. 1).

Krzyżówki: dlaczego mieszanie ras ma znaczenie

Mechanizm

Matka unasienia się w locie z kilkunastoma trutniami z okolicy, często z pasiek oddalonych o kilka kilometrów. Jeśli kupisz matkę kraińską, a wokół latają trutnie środkowoeuropejskie, kaukaskie lub Buckfast, jej córki wychowane w twojej pasiece będą już mieszańcami. Matka z wolnego unasienienia jest zatem tylko w połowie tym, co mówi etykieta hodowcy. Mechanizm dziedziczenia u pszczół opisujemy w artykule o genetyce pszczół.

Pierwsze pokolenie i kolejne

Pierwsze pokolenie dwóch ras (F1) bywa bardzo wydajne dzięki heterozji. To dlatego kaukasko-kraińskie i kaukasko-środkowoeuropejskie krzyżówki zrobiły w Polsce karierę. W następnych pokoleniach cechy się rozszczepiają: rodziny stają się nierówne, częściej nerwowe i obronne. Pszczelarze, którzy nie chcą tego ryzyka, wymieniają matki na kupne co rok lub dwa albo wychowują matki z rodzin wybranych linii i unasieniają je na trutowisku z trutniami tej samej linii lub przez inseminację.

Pewna bariera w naturze

Badanie z okolic Rychlik pokazało ciekawą asymetrię. Badacze wprowadzili 24 nieunasienione matki środkowoeuropejskie i 24 kraińskie i oznaczyli ojców ich potomstwa na 17 markerach mikrosatelitarnych. Matki środkowoeuropejskie unasieniały się niemal wyłącznie z trutniami środkowoeuropejskimi, matki kraińskie z trutniami obu ras. Autorzy uznali to za częściową izolację rozrodczą, która może pomagać chronić rodzimą pszczołę nawet bez izolacji przestrzennej.

Dziedzictwo, nie tylko miód

Rodzima pszczoła niesie przystosowanie do polskiej zimy i pożytków, wypracowane przez tysiące lat. Programy ochrony nie mają zastąpić kraińskiej w pasiekach towarowych, tylko utrzymać tę pulę genów. Gdy znika, nie da się jej odtworzyć z krzyżówek.

Jak sprawdzić, jakiej rasy są twoje pszczoły?

Badanie skrzydeł

W Polsce najpopularniejszą metodą jest morfometria skrzydeł. Z rodziny pobiera się kilkadziesiąt robotnic, wypreparowuje przednie skrzydła, robi zdjęcia i mierzy:

• indeks kubitalny: stosunek długości dwóch odcinków żyłki w trzeciej komórce kubitalnej; u środkowoeuropejskiej jest niski, u kraińskiej wyraźnie wyższy;
• przesunięcie dyskoidalne: położenie jednego węzła żyłek względem linii odniesienia;
• kształt użyłkowania: współrzędne kilkunastu do dwudziestu węzłów żyłek, analizowane metodami morfometrii geometrycznej.

Prof. Adam Tofilski z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie opracował programy DrawWing i IdentiFly, które pomagają wyznaczać węzły żyłek i porównywać skrzydła z próbami wzorcowymi; w IdentiFly używa się 19 węzłów. W badaniu 66 rodzin z okolic między Gdańskiem a Olsztynem morfometria skrzydeł dała podobne wyniki jak markery mikrosatelitarne DNA (korelacja 0,753), a ponad trzy czwarte rodzin wszystkie trzy metody zaklasyfikowały tak samo (Oleksa i Tofilski, Apidologie, 2015). Zbiór 26 481 zdjęć skrzydeł z 13 krajów, w tym 5955 z Polski, opublikowany w GigaScience w 2023 r., pozwalał przypisać próbę do regionu pochodzenia z trafnością około 98 procent, a do kraju około 86 procent.

Nie znaleźliśmy aktualnego, publicznego cennika usługi oznaczania rasy na podstawie skrzydeł prowadzonej przez uczelnię, dlatego o koszt i sposób wysyłki prób pytaj bezpośrednio w katedrze lub w związku hodowców. Wiele pasiek hodowlanych bada skrzydła we własnym zakresie.

Ograniczenia

• Wynik dotyczy rodziny jako całości, a nie pojedynczej pszczoły; potrzeba co najmniej kilkunastu, lepiej kilkudziesięciu skrzydeł.
• Mieszańce rozpoznaje się mniej pewnie niż czyste rasy: w pracy z 2015 r. morfometria poprawnie sklasyfikowała 75,9 procent robotnic.
• Węgrzynowicz i współautorzy z Puław i Krakowa wykazali (Journal of Apicultural Science, 2019), że kształt użyłkowania u mieszańców jest bardziej podobny do rodziny matecznej niż ojcowskiej, co utrudnia interpretację wyników.
• Wygląd, barwa i zachowanie na plastrze to tylko wskazówki. Instytut Ogrodnictwa ocenia je w liniach chronionych łącznie: w sezonie 2025 zgodność ubarwienia z wzorcem wyniosła 83,7 do 96,3 procent dla linii środkowoeuropejskich i ponad 94 procent dla kraińskiej Dobrej.

Pełną pewność dają dopiero analizy DNA, które wykonuje się w programach hodowlanych i badaniach naukowych.

Jaką rasę pszczół wybrać do swojej pasieki?

Najpierw sprawdź, gdzie jesteś

1. Rejon zamknięty? Na Podlasiu w okolicy Puszczy Augustowskiej, na Mazowszu w okolicy Puszczy Kampinoskiej i w gminach Dobra i Tymbark decyzja jest podjęta za ciebie.
2. Co lata w okolicy? Zapytaj w kole pszczelarzy. Na północy i północnym wschodzie wiele rodzin ma geny środkowoeuropejskie, na południu przeważa kraińska. Twoje matki unasienią się z miejscowymi trutniami.
3. Jaki masz pożytek? Rzepak, sad i akacja oraz wędrówki sprzyjają szybko rozwijającej się kraińskiej. Słabe i zmienne pożytki dobrze wykorzystuje środkowoeuropejska, a spadź linie kraińskie selekcjonowane w tym kierunku, jak Kraińska 1 czy CT46. Późne pożytki i koniczyna to atut kaukaskiej.

Siatka decyzji

Sytuacja	Rozsądny wybór
początkujący, mała pasieka przy domu	łagodna linia kraińska z pasieki hodowlanej w regionie
pasieka wędrowna, rzepak i akacja	kraińska linia o szybkim rozwoju wiosennym
północny wschód, słabe pożytki, długa zima	środkowoeuropejska linia Północna, a przy spadzi kraińska linia selekcjonowana na spadź
późne pożytki, koniczyna, gryka	kaukaska Puławska lub krzyżówka F1 z kaukaską, z matek kupowanych co roku
pasieka towarowa nastawiona na łagodność i mało rójek	Buckfast z pasieki hodowlanej (bez dopłaty ARiMR) lub łagodna linia kraińska
chcesz wspierać rodzimą pszczołę	linia środkowoeuropejska z pasiek programu ochrony, najlepiej tam, gdzie wokół też jest środkowoeuropejska

Niezależnie od rasy liczy się selekcja pod kątem zachowań higienicznych i tolerancji na roztocza. Żadna rasa hodowana w Polsce nie radzi sobie z dręczem pszczelim bez leczenia, o czym przeczytasz w artykule o warrozie.

Kupowanie matek i dopłata

Matki najlepiej kupować z pasiek hodowlanych objętych oceną, z kartą pochodzenia i zaświadczeniem weterynaryjnym. Lista 27 producentów na 2026 r., opublikowana na stronie Koła Pszczelarzy w Jarocinie, podaje zwykle 90 do 110 zł za matkę unasienioną naturalnie, 80 do 100 zł za inseminowaną użytkową i 400 do 500 zł za matkę reprodukcyjną; więcej przy wychowie matek. W naborze ARiMR na rok pszczelarski 2027 interwencja I.6.5 zwraca do 70 procent ceny netto matki z linii z księgą lub rejestrem, liczonej najwyżej do 350 zł. Szczegóły i warunki zakupu opisujemy przy matce pszczelej.

Unikaj nielegalnego sprowadzania matek z zagranicy bez świadectwa zdrowia. Przewóz pszczół w obrębie Unii wymaga świadectwa urzędowego lekarza weterynarii, a niekontrolowane importy niosą ryzyko chorób i dalszego mieszania populacji.

Co zrobić z pszczołami, które już masz

Nie trzeba od razu wymieniać wszystkich matek. Obserwuj rodziny przez sezon: łagodność, rójliwość, rozwój, zimowlę i porażenie warrozą. Rodziny najlepsze pod tymi względami są najcenniejszym materiałem w twojej okolicy, niezależnie od tego, co pokazałoby badanie skrzydeł. To codzienne decyzje pszczelarzy o wymianie matek, bardziej niż przepisy, przesądzą o tym, jakie pszczoły będą latać w Polsce za dwadzieścia lat.

Najczęstsze pytania

Jaka rasa pszczół jest najpopularniejsza w Polsce?

Najczęściej hodowana jest pszczoła kraińska (Apis mellifera carnica), w czystej postaci i jako składnik krzyżówek. Broszura PODR w Gdańsku opisuje dziesięć jej linii hodowanych w Polsce. Badania mitochondrialnego DNA potwierdzają przewagę linii ewolucyjnej C, do której należy kraińska, a rodzima środkowoeuropejska utrzymała się głównie na północy i wschodzie kraju. W wielu pasiekach są dziś mieszańce.

Czy pszczoła środkowoeuropejska jest agresywna?

Bywa obronna. W ocenie Instytutu Ogrodnictwa za 2025 r. linie Augustowska i Kampinoska wykazywały silny instynkt obronny, ale linia Północna była w większości pasiek bardzo łagodna. Pszczoły kampinoskie po wyjęciu ramek często spływają z plastrów, co utrudnia przeglądy. Dym, spokojna praca i matka z dobrej pasieki hodowlanej zwykle wystarczają do sprawnej pracy.

Czy w Polsce wolno trzymać pszczoły Buckfast?

Tak, poza obszarami, gdzie uchwała sejmiku dopuszcza tylko wskazaną linię: na przykład wokół Puszczy Augustowskiej, Kampinoskiej oraz w gminach Dobra i Tymbark. Ministerstwo rolnictwa odmówiło jednak prowadzenia ksiąg dla linii Buckfast, więc matki Buckfast nie spełniają warunku dopłaty ARiMR do matek z linii z księgami lub rejestrami. Kupuje się je zatem bez refundacji.

Czym się różni linia od rasy pszczół?

Rasa, czyli podgatunek, to naturalna populacja ukształtowana przez klimat danego regionu, na przykład kraińska czy środkowoeuropejska. Linia hodowlana to wyselekcjonowana część rasy, prowadzona przez hodowców według programu i zapisana w jednej księdze hodowlanej. Kortówka i Alpejka to linie rasy kraińskiej, Augustowska i Północna to linie środkowoeuropejskiej, a Puławska i Woźnica kaukaskiej.

Jak sprawdzić, jakiej rasy są moje pszczoły?

Najprościej przez badanie skrzydeł. Z jednej rodziny pobiera się kilkadziesiąt robotnic, fotografuje przednie skrzydła i mierzy indeks kubitalny albo kształt użyłkowania programem komputerowym. Taką metodę opracowano m.in. na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie i stosują ją polscy hodowcy. Wynik dotyczy rodziny, a krzyżówki rozpoznaje się mniej pewnie niż czyste rasy. Pełną pewność daje analiza DNA.

Jaką rasę pszczół wybrać na początek?

Początkującemu najczęściej poleca się łagodną linię kraińską z pasieki hodowlanej z tego samego regionu, bo dobrze znosi częste przeglądy. Jeśli mieszkasz w rejonie zamkniętym, wybór jest z góry określony uchwałą sejmiku. Warto zapytać miejscowe koło pszczelarzy, jakie pszczoły latają w okolicy, bo z tymi trutniami unasienią się twoje matki i ich córki.

Ile kosztuje matka pszczela z linii hodowlanej?

Lista 27 producentów na 2026 r. (strona Koła Pszczelarzy w Jarocinie) podaje zwykle 90 do 110 zł za matkę unasienioną naturalnie. Punktem odniesienia jest dopłata ARiMR w interwencji I.6.5: zwrot do 70 procent ceny netto, przy cenie liczonej najwyżej do 350 zł za matkę, pod warunkiem zakupu z linii objętej księgą lub rejestrem, z pasieki objętej oceną.

Czy krzyżówki pszczół są złe?

Nie zawsze. Pierwsze pokolenie krzyżówki dwóch ras bywa bardzo wydajne dzięki heterozji, co skłoniło polskich pszczelarzy po wojnie do sprowadzania matek kaukaskich i kraińskich. Kłopot pojawia się w kolejnych pokoleniach z unasienienia na wolnym trutowisku: cechy się rozszczepiają, a rodziny bywają bardziej nerwowe i obronne. Dlatego matki do krzyżówek najlepiej kupować co roku.

Źródła

1. Rasy i linie pszczół (broszura, Pomorskie Centrum Pszczelarskie w Lubaniu), Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Gdańsku
2. Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2021 poz. 36, tekst ujednolicony uwzględniający Dz.U. 2025 poz. 1795), Sejm RP, Dziennik Ustaw
3. Odpowiedź na interpelację nr 8614 w sprawie programu hodowlanego pszczół Buckfast (9 kwietnia 2025 r.), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Sejm RP
4. Odpowiedź na interpelację nr 13160 w sprawie uregulowania sytuacji w krajowej hodowli pszczół (7 listopada 2025 r.), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Sejm RP
5. Odpowiedź na interpelację nr 17512 w sprawie funkcjonowania sektora pszczelarskiego (2 lipca 2026 r.), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Sejm RP
6. Odpowiedź na interpelację nr 19150 (sekretarz stanu J. Czerniak, 3 września 2026 r.), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Sejm RP
7. Album zwierząt gospodarskich objętych programami ochrony zasobów genetycznych (2022), Instytut Zootechniki PIB
8. Zadanie 22: Analiza bioróżnorodności i zmienności wewnątrz populacji pszczół na podstawie cech fenotypowych i behawioralnych (sprawozdanie za 2025 r.), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa
9. Zadanie 23: Analiza bioróżnorodności i zmienności wewnątrz populacji pszczół na podstawie cech użytkowych wybranych linii hodowlanych (sprawozdanie za 2025 r.), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa
10. Pszczoła środkowoeuropejska linii Augustowska: dawniej i dzisiaj (Z. Kołtowski i in., 2021), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa; Nadleśnictwo Augustów, Lasy Państwowe
11. Diversification of Morphological Features of the Dark European Honey Bee of the ‘Augustow M’ Line (Animals 11(4), 1156, 2021), B. Madras-Majewska, Ł. Skonieczna, MDPI
12. Ocalić kampinoską pszczołę (rozmowa z P. Sołtysik, kwartalnik Puszcza Kampinoska nr 91, 2023/2024), Kampinoski Park Narodowy
13. W Tymbarku odbyła się konferencja poświęcona lokalnej pszczole linii Dobra (7 kwietnia 2025 r.), Powiat Limanowski, Urząd Gminy Tymbark
14. Markery DNA w hodowli zachowawczej rodzimych linii pszczoły miodnej (Wiadomości Zootechniczne 48(1), 2010), A. Oleksa, J. Burczyk, Instytut Zootechniki PIB
15. Partial reproductive isolation between European subspecies of honey bees (Apidologie, 2013), A. Oleksa, J. Wilde, A. Tofilski, I. J. Chybicki, Springer
16. Wing geometric morphometrics and microsatellite analysis provide similar discrimination of honey bee subspecies (Apidologie, 2015), A. Oleksa, A. Tofilski, Springer
17. Mitochondrial DNA Suggests the Introduction of Honeybees of African Ancestry to East-Central Europe (Insects 12, 410, 2021), A. Oleksa, S. Kusza, A. Tofilski, MDPI
18. Honey bee (Apis mellifera) wing images: a tool for identification and conservation (GigaScience 12, giad019, 2023), A. Oleksa i in., PubMed Central
19. Maternal Inheritance in Hybrids of Three Honey Bee Subspecies (Journal of Apicultural Science 63(1), 2019), P. Węgrzynowicz, D. Gerula, A. Tofilski, B. Panasiuk, M. Bieńkowska, DOAJ
20. Ocena przynależności rasowej pszczół pochodzących z pasiek usytuowanych na terenie puszcz RDLP w Białymstoku (Wiadomości Zootechniczne 54(1), 2016), B. Madras-Majewska, Ł. Skonieczna, Instytut Zootechniki PIB