Rodzina pszczela: podział pracy, czerw i siła rodziny

Rodzina pszczela od środka: ile pszczół obsiada ramkę wielkopolską i Dadanta, pszczoły ulowe i lotne, pszczoły zimowe, kłąb zimowy i straty zimowe w Polsce.

Rodzina pszczela to jedna matka, która składa jaja, od kilkunastu do około 50 tysięcy robotnic, które wykonują całą pracę i zmieniają zajęcie z wiekiem, oraz sezonowo kilkaset do kilku tysięcy trutni, potrzebnych tylko do unasienniania matek. Nikt tu nie wydaje poleceń: rodzina reguluje się sama dzięki feromonom, wymianie pokarmu i elastycznemu podziałowi pracy. Środkiem gniazda jest czerw, wokół niego wianek pierzgi, a wyżej i na skrajach miód. Latem rodzina żyje krótko żyjącymi pszczołami letnimi, zimą przetrwa dzięki długowiecznym pszczołom zimowym zbitym w kłąb.

Dla pszczelarza to nie ciekawostka z biologii. Od tego zależy, czy po otwarciu ula w kwietniu potrafisz powiedzieć, ile pszczół ma rodzina, czy matka czerwi dobrze, czy rodzina wchodzi w nastrój rojowy i czy w sierpniu wychowa dość pszczół zimowych.

Ile pszczół liczy rodzina pszczela latem i zimą?

Broszura Kujawsko-Pomorskiego ODR podaje, że silna rodzina osiąga szczyt w czerwcu i liczy wtedy około 50 tysięcy owadów. To wartość orientacyjna: liczebność zależy od matki, rasy, pożytków, porażenia warrozą i pogody.

Okres	Robotnice	Trutnie	Czerw	Co dzieje się w rodzinie
Styczeń, luty	pszczoły zimowe, stopniowo ubywa	brak	brak albo mały placek w środku kłębu	kłąb zimowy, start czerwienia na przedwiośniu
Marzec, kwiecień	najmniej w roku, potem szybki przyrost	pierwsze trutnie	szybko rośnie	wymiana pszczół zimowych na młode
Maj, czerwiec	do około 50 tys.	kilkaset do kilku tysięcy	maksimum	budowa plastrów, nastrój rojowy, rzepak, akacja
Lipiec, sierpień	dużo, potem spadek	wyrzucane pod koniec lata	maleje, od sierpnia czerw pszczół zimowych	lipa, gryka, wrzos, leczenie warrozy
Wrzesień do grudnia	znacznie mniej, głównie pszczoły zimowe	brak	zanika	zakarmianie, zawiązanie kłębu

Matka w rodzinie jest jedna. Trutni bywa bardzo różnie, od kilkuset w słabszej rodzinie do kilku tysięcy w silnej rodzinie na plastrach z dużą ilością komórek trutowych. Po matkę, jej rozpoznawanie, czerwienie i znakowanie (w 2026 r. kolor biały) odsyłamy do osobnego artykułu o matce pszczelej.

Jak ocenić siłę rodziny: ramki, uliczki i pszczoły na plastrze

W polskiej pasiece siłę rodziny mierzy się w ramkach obsiadanych i w uliczkach. Uliczka to przestrzeń między dwoma sąsiednimi plastrami. Rodzina, która „siedzi na ośmiu uliczkach”, wypełnia pszczołami osiem takich przestrzeni na całej wysokości plastra. Uliczka liczy się też przy dawkowaniu leków: Oxybee i Api-Bioxal podaje się w mililitrach na obsiadaną uliczkę, o czym piszemy przy warrozie.

Ile pszczół mieści ramka

Do przeliczania ramek na pszczoły służy metoda opisana w standardach COLOSS BEEBOOK (Delaplane, van der Steen i Guzman-Novoa, 2013). Plaster obsiadany całkowicie, „na czarno”, mieści według zebranych tam pomiarów 1,23 do 1,77 pszczoły na cm², a dla Europy około 1,23 do 1,29, czyli około 125 pszczół na dm² jednej strony plastra.

Wymiary zewnętrzne ramek podajemy za tabelą Centrum Doradztwa Rolniczego. Powierzchnię plastra i liczbę pszczół wyliczyliśmy sami, odejmując od długości i wysokości po około 25 mm na listewki ramki. To szacunek, nie norma.

Ramka	Wymiar zewnętrzny (CDR)	Plaster, jedna strona (szacunek)	Pszczół na ramce obsiadanej obustronnie (szacunek)
Wielkopolska	360 × 260 mm	ok. 7,9 dm²	ok. 2000
Ostrowskiej	360 × 230 mm	ok. 6,9 dm²	ok. 1700
Dadant (wymiar polski)	435 × 300 mm	ok. 11,3 dm²	ok. 2800
Warszawska zwykła	240 × 435 mm	ok. 8,8 dm²	ok. 2200
Warszawska poszerzana	300 × 435 mm	ok. 11,3 dm²	ok. 2800
Półkorpusowa wielkopolska	360 × 130 mm	ok. 3,5 dm²	ok. 900

W sezonie jedna pełna uliczka to w przybliżeniu pszczoły z dwóch zwróconych do siebie stron plastrów, a więc mniej więcej tyle, ile obsiada jedna ramka. W ulu wielkopolskim rodzina na 10 uliczkach to w szczycie sezonu rząd 20 tysięcy pszczół w samym gnieździe, bez zbieraczek, które w tym czasie są w polu.

Ocena na oko ma ograniczenia. Szwajcarski zespół Imdorfa (Apidologie, 1987) sprawdził metodę szacunkową z Liebefeld, porównując ją z ważeniem pszczół, i wykazał, że zaniża ona liczbę robotnic o 12,1 do 15,5 procent. Najlepiej oceniać zawsze o tej samej porze dnia, przed wylotem zbieraczek albo wieczorem, i porównywać rodziny w tej samej pasiece między sobą.

Polskie punkty odniesienia

Jan Ślósarz z Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Krakowie podaje w zaleceniach na kwiecień, że silne rodziny powinny obsiadać na czarno 6 do 8 ramek Dadanta albo 8 do 11 ramek wielkopolskich, mając 4 do 5 ramek zwartego czerwiu w Dadancie lub 6 do 7 w wielkopolskim. Po przeliczeniu z tabeli to w ulu wielkopolskim około 16 do 22 tysięcy pszczół na plastrach.

Na zimę Magda Gwaj z tego samego związku radzi w zaleceniach na sierpień zostawić w ulu Dadanta około 6 do 7 ramek. W wieloletnim doświadczeniu Instytutu Sadownictwa w Brzeżnej (Bornus i Jabłoński, 1968) rodziny w ulach wielkopolskich szły w zimę średnio z około 1,6 kg pszczół na dziewięciu ramkach. Ilość zapasu, jaką trzeba zostawić na każdą liczbę obsiadanych plastrów w różnych typach uli, zestawiamy w artykule o karmieniu pszczół.

Wielkość ramki zmienia liczby, a nie biologię rodziny: ta sama rodzina zajmie mniej plastrów Dadanta niż wielkopolskich. Porównanie obu systemów znajdziesz w artykule o ulu wielkopolskim.

Matka, robotnice i trutnie: kto co robi

Matka

Matka jest jedyną unasienioną samicą w rodzinie. Nie zbiera pożytku, nie buduje plastrów i nie karmi czerwiu. Składa jaja i wydziela substancję mateczną, którą robotnice z jej świty roznoszą po całym ulu. Ten sygnał mówi rodzinie, że matka jest i że wszystko w porządku. Słabnący sygnał, przy starzejącej się matce albo w przepełnionym ulu, skłania pszczoły do budowy mateczników, czy to rojowych, opisanych w artykule o rójce, czy cichej wymiany.

Robotnice

Robotnice to samice z zapłodnionych jaj, z uwstecznionymi jajnikami. Wykonują wszystko: czyszczą komórki, karmią czerw i matkę, budują plastry, przerabiają nektar na miód, wentylują, ogrzewają, bronią wylotka i zbierają nektar, pyłek, wodę i kit. O tym, w jakiej kolejności to robią, piszemy niżej.

Trutnie

Trutnie wylęgają się z niezapłodnionych jaj, składanych przez matkę w większych komórkach trutowych. Są krępe, mają ogromne oczy stykające się na czubku głowy, nie mają żądła, nie zbierają pożytku i są karmione przez robotnice. Według przeglądu Rangel i Fishera (Apidologie, 2019):

rozwój od jaja do owada dorosłego trwa około 24 dni;
dojrzałość płciową truteń osiąga po 6 do 16 dniach od wygryzienia;
truteń, który nie kopuluje, żyje zwykle 20 do 40 dni;
trutnie gromadzą się na trutowiskach, gdzie unasienniają matki także z obcych pasiek; truteń ginie zaraz po kopulacji.

Wiosenny czerw trutowy w komórkach trutowych to oznaka dobrej kondycji rodziny. W Polsce wykorzystuje się go w biotechnicznej walce z warrozą: ramka pracy z czerwiem trutowym przyciąga roztocza i jest wycinana po zasklepieniu.

Alarmem jest natomiast czerw garbaty: trutnie w komórkach pszczelich pod wypukłymi zasklepami. Oznacza matkę trutową albo trutówki w rodzinie bezmatecznej. Rozpoznanie i postępowanie opisujemy przy matce pszczelej.

Podział pracy: pszczoły ulowe i pszczoły lotne

Polscy pszczelarze dzielą robotnice na pszczoły ulowe, młode, pracujące w gnieździe, i pszczoły lotne, starsze, które zbierają pożytek. Biolodzy nazywają to polietyzmem wiekowym. Brian Johnson w przeglądzie z 2010 r. opisuje cztery etapy: czyścicielka, karmicielka, pszczoła w średnim wieku i zbieraczka.

Wiek robotnicy latem	Grupa	Główne prace
pierwsze dni	czyścicielki	czyszczenie komórek po wygryzieniu, przed czerwieniem i składaniem zapasów
ok. 4 do 12 dni	karmicielki	karmienie larw i matki mleczkiem z gruczołów gardzielowych
ok. 12 do 21 dni	pszczoły w średnim wieku	budowa plastrów z wosku, odbieranie i przerabianie nektaru, ubijanie pierzgi, wentylacja, straż przy wylotku
powyżej ok. 3 tygodni	zbieraczki (pszczoły lotne)	nektar, pyłek, woda, kit; najstarsze także zwiadowczynie

Polskie materiały przyrodnicze podają nieco inne granice. Broszura Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie pisze, że świeżo wygryziona robotnica sprząta komórki, a po 3 do 10 dniach zostaje opiekunką i karmicielką larw. Rozbieżność kilku dni nie ma znaczenia, bo kalendarz prac nie jest sztywny.

Elastyczny grafik

Johnson pokazuje, że przejścia między pracami zależą od potrzeb rodziny, zwłaszcza od proporcji karmicielek do czerwiu i od zapotrzebowania na zbieraczki. Gdy doświadczalnie usuwa się najmłodsze pszczoły, około 20 procent zbieraczek wraca do karmienia czerwiu. Rodzina bez zbieraczek wysyła w pole młode pszczoły przed czasem.

Regulacja odbywa się chemicznie. Feromon czerwiu pobudza gruczoły gardzielowe młodych pszczół i zbieranie pyłku. Zbieraczki wytwarzają oleinian etylu, który przekazują innym pszczołom przy wymianie pokarmu i który hamuje dojrzewanie pszczół ulowych. Gdy zbieraczki giną, na przykład po zatruciu albo w długim deszczu, inhibitora ubywa i młodsze pszczoły szybciej przechodzą do pracy w polu.

Tę elastyczność wykorzystuje każdy, kto robi odkład. W odkładzie na samych plastrach z czerwiem nie ma zbieraczek, bo wracają do macierzaka, a po kilku dniach część młodych pszczół zaczyna latać po wodę i pożytek.

Polskie badania: pszczoły „buntowniczki”

Zespół Michała Woyciechowskiego z Instytutu Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego bada, jak warunki wychowu zmieniają dalszy podział pracy. Robotnice wychowane bez matki, a ściślej bez jej feromonu, na przykład w rodzinie, która po wyjściu roju czeka na nową matkę, mają więcej rurek jajnikowych, lepiej rozwinięte gruczoły żuwaczkowe i słabiej rozwinięte gruczoły gardzielowe. Kuszewska, Miler i Woyciechowski (Scientific Reports, 2018) porównali je z siostrami z rodzin z matką u rasy kraińskiej. W 25. dniu życia latało w pole 73 procent takich „buntowniczek” i 87 procent zwykłych robotnic, a 66 procent buntowniczek-zbieraczek przynosiło nektar, tylko 34 procent pyłek. To przypomnienie, że podział pracy zależy nie tylko od wieku, lecz także od tego, w jakich warunkach pszczoła się wychowała.

Pszczoły letnie i pszczoły zimowe

Długość życia robotnicy zależy przede wszystkim od pory wylęgu. Broszura KPODR podaje, że pszczoły wiosenne i letnie żyją około miesiąca, a robotnice wygryzające się od sierpnia nawet 8 miesięcy. Broszura OKL podaje 30 do 40 dni dla pszczół letnich i około 6 miesięcy dla pszczół wylęgłych jesienią.

Pszczoła zimowa nie jest po prostu pszczołą, która mniej pracuje. Jest fizjologicznie podobna do karmicielki: ma rozbudowane ciało tłuszczowe i dużo witellogeniny, białka zapasowego. Ihle, Fondrk, Page i Amdam (Experimental Gerontology, 2015) przypominają, że witellogenina stanowi 30 do 50 procent białek hemolimfy karmicielek. Seehuus i współpracownicy (PNAS, 2006) wykazali, że to białko chroni robotnice przed stresem oksydacyjnym, co wiąże się z ich długowiecznością. Pszczoła zimowa ma więc zapas białka, z którego na przedwiośniu wytworzy mleczko dla pierwszego wiosennego czerwiu.

Dlaczego w Polsce wszystko dzieje się w sierpniu

Pokolenie zimowe wychowuje się od sierpnia, a jego zdrowie zależy od tego, co rodzina przeżywa w tym czasie. Magda Gwaj z WZP w Krakowie podkreśla w zaleceniach na sierpień, że likwidacja roztoczy w sierpniu gwarantuje, że rozwijające się zimowe pokolenie nie zostanie porażone wirusami, i radzi zostawić ramki z pierzgą, niezbędną do wychowu jesiennego czerwiu. Rodzina, która wychowa pszczoły zimowe z czerwiu porażonego warrozą albo przy braku pyłku, zwykle wymiera zimą lub na przedwiośniu, choć we wrześniu wyglądała na silną.

Praktyczne wnioski:

Leczenie zaraz po ostatnim miodobraniu, zanim rodzina zacznie masowo wychowywać pokolenie zimowe.
Pierzga w gnieździe: 1 do 2 ramek z pierzgą przy czerwiu, w okolicach z nawłocią i wrzosem rodzina dozbiera pyłku sama.
Zakarmianie w terminie: gęsty syrop do połowy września, żeby pszczoły zimowe nie zużywały się przy jego przerabianiu w październiku.
Łączenie słabych rodzin jesienią, zamiast zimowania rodzin na trzech czy czterech uliczkach.

Czerw: jak czytać plaster

Czerw to wszystkie stadia rozwojowe: jaja, larwy i poczwarki. Czerw otwarty to jaja i larwy w niezasklepionych komórkach, czerw kryty, czyli zasklepiony, to przedpoczwarki i poczwarki pod woskowym wieczkiem.

	Matka	Robotnica	Truteń
Od złożenia jaja do wygryzienia	16 dni	21 dni	24 dni

Szczegóły poszczególnych stadiów opisujemy w artykule o rozwoju pszczoły. W pasiece wystarczą trzy wnioski:

jaja oznaczają, że czerwiąca matka była w ulu najwyżej trzy dni temu;
mateczniki ratunkowe na młodych larwach dadzą nową matkę po około 11 do 13 dniach, a potem musi ona jeszcze odbyć loty godowe i zacząć czerwić;
czerw kryty bez otwartego w sezonie oznacza przerwę w czerwieniu: bezmatek, rójkę, brak pożytku albo wymianę matki.

Dobry plaster czerwiu

Zwarty czerw: zasklepione komórki tworzą jednolite pola z nielicznymi pustymi komórkami.
Wszystkie stadia: jaja, młode perłowe larwy i czerw kryty świadczą o ciągłym czerwieniu.
Logiczny układ: czerw w środku plastra, wokół niego wianek pierzgi, a nad nim i na skrajach miód. W ulu wielkopolskim zimowanym na dwóch korpusach miód jest zwykle w górnym korpusie nad kłębem.
Zdrowe zasklepy: płaskie i jednolite nad czerwiem pszczelim, wypukłe nad trutowym. Zapadnięte, dziurawe, ciemne lub tłuste zasklepy to sygnał choroby czerwiu, na przykład zgnilca amerykańskiego, który w Polsce trzeba zgłosić powiatowemu lekarzowi weterynarii.

Czerw rozstrzelony ma wiele przyczyn: chorobę, starą lub słabą matkę, a niekiedy pokrewieństwo, gdy robotnice usuwają diploidalne larwy trutni. Najczęściej winna jest jednak choroba albo matka, a nie genetyka.

Jak rodzina utrzymuje temperaturę gniazda

Czerw rozwija się prawidłowo tylko w wąskim zakresie temperatur. Kleinhenz, Bujok, Fuchs i Tautz (Journal of Experimental Biology, 2003) zmierzyli w komórkach z czerwiem 33,6 do 35,1 °C. Ogrzewające pszczoły drżą mięśniami lotu, nie ruszając skrzydłami, i podnoszą temperaturę tułowia do 34 do 42,5 °C. Część z nich przyciska tułów do zasklepów, inne wchodzą do pustych komórek między czerwiem i grzeją go od środka.

Nakład pracy rośnie z chłodem. Stabentheiner, Kovac i Brodschneider (PLOS ONE, 2010) stwierdzili, że przy 15 °C na zewnątrz aktywnie grzało 47,6 procent pszczół starszych niż dwa dni, siedzących na czerwiu, a przy 34 °C 0,5 procent. Świeżo wygryzione pszczoły prawie nie grzeją.

Temperatura wychowu ma skutki na całe życie. Tautz i współpracownicy (PNAS, 2003) hodowali poczwarki w różnych temperaturach. Pszczoły z poczwarek trzymanych w 32 °C wygryzały się normalnie, ale jako dorosłe gorzej się uczyły i wykonywały tylko około jednej piątej obiegów tańca w porównaniu z pszczołami z wyższych temperatur. Dlatego rozrywanie gniazda wczesną wiosną albo rozkładanie czerwiu na zbyt wiele uliczek w chłodny kwiecień szkodzi rodzinie bardziej, niż widać to od razu.

W upale działa odwrotny mechanizm: pszczoły wentylują skrzydłami przy wylotku i rozprowadzają w gnieździe wodę, która chłodzi przy parowaniu. W polskim lipcu poidło przy pasiece i dostatecznie szeroki wylotek mają więc znaczenie także dla czerwiu.

Kłąb zimowy w polskim klimacie

Gdy temperatura spada, zwykle w październiku lub listopadzie, rodzina zawiązuje kłąb zimowy. Pszczoły skupiają się na kilku uliczkach, na granicy plastrów z czerwiem i zapasem, wokół matki. W kłębie bez czerwiu środek utrzymuje się zwykle powyżej 20 °C. Gdy matka rusza z czerwieniem pod koniec zimy, pszczoły podnoszą temperaturę środka do 34 do 35 °C, co gwałtownie zwiększa zużycie pokarmu.

Polskie pomiary są stare, ale wciąż pouczające. Leon Bornus i Mieczysław Jabłoński z Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Brzeżnej koło Nowego Sącza, poprzednika dzisiejszego Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa PIB, porównywali przez pięć zim i sześć sezonów, od 1962 do 1967 r., rodziny w ulach o ścianach pojedynczych i podwójnych, ocieplanych (Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 1968):

temperatura w kłębie wahała się od 17,1 °C (26 lutego 1967 r.) do 34,5 °C (11 kwietnia 1967 r.);
różnice temperatur między typami uli wynosiły tylko 0,7 do 1,7 °C w gnieździe;
rodziny w ulach jednościennych zużyły średnio 7,4 kg zapasu, w dwuściennych 6,6 kg;
ubytek robotnic w zimie nie różnił się istotnie, a rozwój wiosenny i zbiory też nie.

Autorzy zastrzegli, że badali jedno miejsce na południu kraju, a północna część ówczesnego województwa białostockiego wymaga osobnego sprawdzenia. To ostrzeżenie warto pamiętać: zima na Suwalszczyźnie trwa dłużej niż w Kotlinie Sądeckiej.

Zimą rodzina potrzebuje spokoju, suchego ula i zapasu nad kłębem. Nie otwiera się ula, nie opukuje go i nie odkopuje ze śniegu. Ile zapasu zostawić, zależnie od liczby obsiadanych plastrów, opisujemy w artykule o karmieniu pszczół.

Straty zimowe rodzin w Polsce

Straty zimowe w Polsce bada SGGW w ramach międzynarodowej sieci COLOSS, ankietując pszczelarzy po każdej zimie.

Zima	Straty	Szczegóły	Źródło
2019/2020	13,9 %	426 pszczelarzy, 16 281 rodzin; 9,6 % rodzin martwych, 3,9 % z problemami z matką, 0,4 % w wyniku klęsk żywiołowych	Gray i in., COLOSS, 2022
2022/2023	8,3 %	13 626 rodzin, 1127 utraconych; najwięcej w zachodniopomorskim (13,2 %) i kujawsko-pomorskim (12,8 %), najmniej na Podkarpaciu (4,1 %) i w lubuskim (5,3 %)	SGGW, 17. monitoring
2024/2025	brak liczby w raporcie	„zwiększone straty zimowe” przyczyniły się do spadku produkcji miodu w 2025 r.	IO PIB, Semkiw 2025

W 2019/2020 cała ankieta COLOSS, obejmująca rodziny z różnych krajów, wykazała średnio 18,1 procent strat (bez Nowej Zelandii, która zimuje w innej porze roku), więc Polska wypadła lepiej od średniej. Według SGGW zima 2022/2023 była drugą z rzędu bez podwyższonej śmiertelności, a wśród przyczyn upadków rodzin najczęściej wskazywano infekcje wirusowe lub nosemozę wywołaną przez Vairimorpha ceranae. Dodatkowo 9,4 procent ankietowanych zgłosiło rodziny, które przeżyły zimę, ale słabo się rozwijały. Według raportu Instytutu Ogrodnictwa, opartego na danych Inspekcji Weterynaryjnej, w Polsce jest 2,40 mln rodzin i 96,6 tys. pszczelarzy (raport za 2025 r.).

Rok rodziny pszczelej: od Wrocławia po Suwałki

Wiosna wędruje przez Polskę z południowego zachodu na północny wschód. Tomczyk i Szyga-Pluta (Przegląd Geograficzny, 2016) policzyli dla lat 1971 do 2010 okres wegetacyjny, czyli czas ze średnią dobową temperaturą powietrza powyżej 5 °C:

Miejsce	Początek	Koniec	Długość
Wrocław (najwcześniej)	19 marca	9 listopada	237 dni
Polska, średnio	27 marca	4 listopada	224 dni
Suwałki (najpóźniej)	7 kwietnia	23 października	200 dni

Dla rodziny pszczelej różnica ponad pięciu tygodni okresu wegetacyjnego oznacza inne terminy każdej przemiany:

Etap	Dolny Śląsk, Ziemia Lubuska, Opolszczyzna	Podlasie, Suwalszczyzna, Warmia i Mazury
Pierwszy oblot, rusza czerwienie	często w lutym	zwykle w marcu, przy późnej wiośnie na jego końcu
Wymiana pszczół zimowych na młode	marzec, początek kwietnia	kwiecień
Szczyt liczebności, nastrój rojowy	maj, rzepak i akacja	koniec maja, czerwiec
Wychów pszczół zimowych	sierpień do października, matki czerwią dłużej	sierpień i wrzesień, sezon kończy się wcześniej
Zawiązanie kłębu	listopad, w łagodne jesienie mały czerw jeszcze w listopadzie	październik

Na północnym wschodzie rodzina ma mniej czasu na wychowanie pszczół zimowych, więc leczenie i zakarmianie nie mogą się tam spóźnić. Na zachodzie dłuższa jesień oznacza dłuższe czerwienie i więcej pokoleń warrozy, a mały czerw w listopadzie utrudnia zabieg zimowy w okresie bezczerwiowym. W górach terminy zależą od wysokości, a głównym pożytkiem często jest spadź jodłowa.

Co organizacja rodziny zmienia przy przeglądzie

Znajomość podziału ról pozwala ocenić rodzinę w kilka minut:

Szukaj jaj, nie matki. Jedno jajo w komórce, na dnie, prosto: czerwiąca matka była w ulu najwyżej trzy dni temu.
Licz uliczki i ramki obsiadane. W kwietniu silna rodzina wielkopolska siedzi na 8 do 11 ramkach, z 6 do 7 ramkami czerwiu. Rodzina, która w maju nie wychodzi poza pięć uliczek, ma problem z matką albo zdrowiem.
Oceniaj czerw. Zwarty czerw na kilku plastrach wiosną to dobra matka. Czerw rozstrzelony wymaga szukania przyczyny.
Patrz na mateczniki. Na dolnych krawędziach plastrów w maju zwykle zapowiadają rójkę, pojedyncze na środku plastra raczej cichą wymianę.
Obserwuj trutnie. Wiosną to norma. Czerw garbaty w komórkach pszczelich to sygnał matki trutowej albo trutówek.
Myśl o pszczołach zimowych już w lipcu. To, jaka rodzina wyjdzie z zimy, rozstrzyga się w sierpniu, przy leczeniu warrozy, pierzdze i terminie zakarmiania.

Najczęstsze pytania

Ile pszczół jest w ulu?

Silna rodzina w czerwcu liczy około 50 tysięcy pszczół, jedną matkę i od kilkuset do kilku tysięcy trutni. Jesienią zostaje znacznie mniej pszczół, głównie długowiecznych pszczół zimowych, i nie ma już trutni. Najmniejsza bywa rodzina wczesną wiosną, po zimowli. Liczebność zależy od matki, rasy, pożytków, porażenia warrozą i przebiegu pogody w danym roku.

Ile pszczół obsiada jedną ramkę wielkopolską?

Plaster wielkopolski ma około 7,9 dm² powierzchni z każdej strony. Przy gęstości około 125 pszczół na dm² ramka obsiadana obustronnie na czarno mieści około 2000 pszczół. Ramka Dadanta mieści około 2800, a ramka ostrowskiej około 1700. To szacunek: luźno obsiadany plaster ma pszczół wyraźnie mniej, a ocena na oko łatwo zawyża siłę rodziny.

Co to jest uliczka w ulu?

Uliczka to przestrzeń między dwoma sąsiednimi plastrami, w której siedzą pszczoły. Pszczelarze mówią, że rodzina obsiada na przykład osiem uliczek, i liczą tak siłę rodziny jesienią oraz dawki leków, na przykład kwasu szczawiowego podawanego na obsiadaną uliczkę. Uliczkę liczy się jako obsiadaną, gdy pszczoły wypełniają ją na całej wysokości plastra, a nie tylko u góry.

Czym różnią się pszczoły zimowe od letnich?

Pszczoła letnia żyje około miesiąca, bo szybko zużywa się przy karmieniu czerwiu i zbieraniu pożytku. Pszczoła zimowa, wychowana od sierpnia, żyje do sześciu, a nawet ośmiu miesięcy. Ma dobrze rozwinięte ciało tłuszczowe i dużo witellogeniny, białka zapasowego chroniącego przed stresem oksydacyjnym. Pszczoły zimowe przetrzymują zimę w kłębie i wychowują pierwsze wiosenne pokolenie.

Kiedy pszczoły ulowe zostają pszczołami lotnymi?

Latem robotnica zwykle przez pierwsze trzy tygodnie pracuje w ulu: czyści komórki, karmi czerw, buduje plastry, przerabia nektar i strzeże wylotka. Dopiero potem zaczyna latać po pożytek. Ten harmonogram jest elastyczny. Gdy zbieraczek zabraknie, młode pszczoły wcześniej wylatują w pole, a gdy brakuje karmicielek, część zbieraczek wraca do karmienia czerwiu.

Jaka temperatura panuje w kłębie zimowym?

W kłębie bez czerwiu środek utrzymuje się zwykle powyżej 20 °C, a gdy matka zaczyna czerwić, w końcu zimy lub na przedwiośniu, pszczoły podnoszą go do 34 do 35 °C. Zewnętrzna warstwa jest chłodniejsza. W polskich pomiarach z Brzeżnej z lat 1962 do 1967 temperatura w kłębie wahała się od 17,1 do 34,5 °C.

Ile rodzin pszczelich ginie zimą w Polsce?

Według monitoringu COLOSS prowadzonego przez SGGW po zimie 2022/2023 straty wyniosły 8,3 procent rodzin, najwięcej w zachodniopomorskim i kujawsko-pomorskim. Po zimie 2019/2020 międzynarodowa ankieta COLOSS wykazała w Polsce 13,9 procent strat. Instytut Ogrodnictwa w Puławach odnotował zwiększone straty po zimie 2024/2025. Wyniki wyraźnie różnią się między latami, regionami i pojedynczymi pasiekami.

Do czego potrzebne są trutnie?

Trutnie unasienniają młode matki, także z innych pasiek, na trutowiskach kilkanaście do kilkudziesięciu metrów nad ziemią. Nie zbierają pożytku, nie budują plastrów i nie mają żądła. Dojrzałość płciową osiągają po 6 do 16 dniach od wygryzienia, żyją zwykle 20 do 40 dni. Pod koniec lata robotnice przestają je karmić i wyrzucają z ula.

Źródła

17. monitoring strat rodzin pszczelich w Polsce (COLOSS, zima 2022/2023), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Honey bee colony loss rates in 37 countries using the COLOSS survey for winter 2019-2020 (A. Gray i in., Journal of Apicultural Research, 2022), COLOSS, University of Strathclyde
Stan pszczelarstwa w Polsce w 2025 roku (dr Piotr Semkiw), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
Tabela 10: Wymiary uli dostępnych w Polsce (za: Jak założyć pasiekę, CDR Radom 2021), Centrum Doradztwa Rolniczego
Miesięczne zalecenia pasieczne na Kwiecień (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Zalecenia pasieczne Sierpień (Magda Gwaj), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
Pasieka: Lubię to! (M. Gawrońska, A. Stankiewicz, 2024), Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie
Poznajemy życie pszczół w pasiece (Joanna Wróbel-Mróz), Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie, Lasy Państwowe
Wyniki zimowania pszczół w ulach o ścianach pojedynczych (L. Bornus, M. Jabłoński, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe XII, 1968), Instytut Sadownictwa, Oddział Pszczelnictwa w Brzeżnej
Okres wegetacyjny w Polsce w latach 1971-2010 (A. M. Tomczyk, K. Szyga-Pluta, Przegląd Geograficzny 88, 2016), Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, repozytorium RCIN
Honeybee rebel workers invest less in risky foraging than normal workers (K. Kuszewska, K. Miler, M. Woyciechowski, Scientific Reports, 2018), Uniwersytet Jagielloński, Instytut Nauk o Środowisku, via PubMed Central
Division of labor in honeybees: form, function, and proximate mechanisms (B. R. Johnson, Behavioral Ecology and Sociobiology, 2010), Springer, via PubMed Central
Standard methods for estimating strength parameters of Apis mellifera colonies (K. S. Delaplane, J. van der Steen, E. Guzman-Novoa, COLOSS BEEBOOK, Journal of Apicultural Research 52, 2013), IBRA, University of Georgia Honey Bee Program
Überprüfung der Schätzmethode zur Ermittlung der Brutfläche und der Anzahl Arbeiterinnen in freifliegenden Bienenvölkern (A. Imdorf i in., Apidologie 18, 1987), Apidologie
Factors affecting the reproductive health of honey bee (Apis mellifera) drones: a review (J. Rangel, A. Fisher II, Apidologie, 2019), Springer
Genotype effect on lifespan following vitellogenin knockdown (K. E. Ihle, M. K. Fondrk, R. E. Page, G. V. Amdam, Experimental Gerontology 61, 2015), Arizona State University
Reproductive protein protects functionally sterile honey bee workers from oxidative stress (S. C. Seehuus i in., PNAS 103, 962-967, 2006), Arizona State University
Hot bees in empty broodnest cells: heating from within (M. Kleinhenz, B. Bujok, S. Fuchs, J. Tautz, Journal of Experimental Biology 206, 2003), The Company of Biologists
Honeybee Colony Thermoregulation: Regulatory Mechanisms and Contribution of Individuals in Dependence on Age, Location and Thermal Stress (A. Stabentheiner, H. Kovac, R. Brodschneider, PLOS ONE, 2010), PLOS ONE, via PubMed Central
Behavioral performance in adult honey bees is influenced by the temperature experienced during their pupal development (J. Tautz i in., PNAS 100, 2003), PNAS, via PubMed Central