Matka pszczela: rola, unasienienie, czerwienie, wymiana, poddawanie i hodowla matek w Polsce

Matka pszczela to jedyna w rodzinie samica z w pełni rozwiniętymi narządami rozrodczymi: składa wszystkie jaja w ulu, w szczycie sezonu do około 2000 na dobę, i wydziela substancję mateczną, która trzyma rodzinę w całości. Unasienia się raz w życiu, w pierwszych dniach po wygryzieniu, a nasienie trutni przechowuje do końca życia. Żyć może 4 do 5 lat, ale wielu polskich pszczelarzy wymienia ją co dwa lata, bo z wiekiem czerwi słabiej, a rodzina chętniej się roi.

Od matki zależy siła rodziny, łagodność, skłonność do rójki i odporność na choroby, dlatego dobór matek to jedna z najważniejszych decyzji pszczelarza w sezonie. Jak matka współpracuje z robotnicami i trutniami, opisujemy szerzej w artykule o organizacji rodziny pszczelej.

Jaką rolę pełni matka w rodzinie pszczelej?

Matka ma dwa zadania i tylko dwa.

1. Czerwienie. Wszystkie robotnice, trutnie i przyszłe matki w ulu to jej potomstwo. Z jaj zapłodnionych rozwijają się robotnice i matki, z niezapłodnionych trutnie.
2. Spajanie rodziny. Gruczoły żuwaczkowe matki wydzielają substancję mateczną. Pszczoły ze świty zlizują ją z ciała matki i roznoszą po całym gnieździe, więc każda robotnica „wie”, że matka jest w ulu i czerwi.

Matka nie zbiera nektaru, nie buduje plastrów i nie karmi czerwiu. Nie ma koszyczków na pyłek ani gruczołów woskowych, a jej języczek jest krótki. Karmią ją robotnice, mleczkiem pszczelim.

Słowo „królowa”, którego używa się potocznie, jest mylące. Matka niczego nie nakazuje. To robotnice decydują, kiedy wychować nową matkę, kiedy wymienić starą i kiedy wyroić się ze starą matką. Matka wpływa na rodzinę chemią, a nie władzą.

Jak rozpoznać matkę i znaleźć ją na plastrze?

Wygląd

Matka ma 20 do 25 mm długości, wyraźnie więcej niż robotnica. Najlepiej ją zdradza długi, stożkowaty odwłok, wystający daleko poza złożone skrzydła.

Cecha	Matka	Robotnica	Truteń
Długość	20 do 25 mm	wyraźnie krótsza, smukła	krępy, masywny
Odwłok	długi, zwężony, wystaje spod skrzydeł	zakryty skrzydłami	szeroki, tępo zakończony
Oczy	po bokach głowy	po bokach głowy	bardzo duże, stykają się na szczycie głowy
Nogi	długie, bez koszyczków	z koszyczkami na pyłek	bez koszyczków
Żądło	zakrzywione, prawie bez zadziorów	z zadziorami, zostaje w skórze	brak
Zachowanie	porusza się spokojnie, otoczona świtą	ruchliwa	wolny, bezczynny

Jak szukać matki podczas przeglądu

1. Otwieraj ul spokojnie i z małą ilością dymu. Mocno podkurzona rodzina się niepokoi, a matka ucieka na brzegi plastrów i na ściany ula.
2. Zacznij od plastrów z jajami w środku gniazda. Matka prawie zawsze jest tam, gdzie niedawno czerwiła. W ulu wielkopolskim to zwykle 2 do 4 środkowe ramki.
3. Od razu oglądaj stronę plastra zwróconą do ciebie. Matka unika światła i przechodzi na drugą stronę.
4. Szukaj świty, a nie matki. Kółko robotnic zwróconych głowami do jednego punktu to najczęściej matka.
5. Trzymaj ramkę nad ulem. Jeśli matka spadnie, spadnie do gniazda, a nie w trawę. Przypomina o tym poradnik MODR w Karniowicach.

Jeśli nie znajdziesz matki, nie przejmuj się: świeże jaja, po jednym w komórce, stojące na dnie, dowodzą, że czerwiąca matka była w ulu najwyżej trzy dni temu. Szukanie jej na siłę w każdym przeglądzie tylko niepokoi rodzinę.

Jak powstaje matka: rozwój i mateczniki

To samo jajo, inne karmienie

Matka rozwija się z jaja zapłodnionego, tak samo jak robotnica. Różnicę robi komórka i pokarm: przyszła matka rośnie w mateczniku, dużej, pionowej komórce zwisającej z plastra, a larwa przez cały okres żerowania dostaje mleczko pszczele. Larwa robotnicy po kilku dniach przechodzi na pokarm z dodatkiem miodu i pyłku. Szczegóły tego mechanizmu opisujemy w artykule o rozwoju pszczoły.

Kalendarz rozwoju

Etap	Matka	Robotnica	Truteń
Jajo	3 dni	3 dni	3 dni
Larwa (czerw otwarty)	około 5,5 dnia	około 6 dni	około 6,5 dnia
Poczwarka (czerw zasklepiony)	około 7,5 dnia	około 12 dni	około 14,5 dnia
Od jaja do wygryzienia	16 dni	21 dni	24 dni

Matecznik jest zasklepiany mniej więcej 8. lub 9. dnia od złożenia jaja, a młoda matka wygryza się około 16. dnia. W chłodnym gnieździe może to potrwać dzień dłużej. Po wygryzieniu matka potrzebuje jeszcze około tygodnia, żeby dojrzeć płciowo.

Trzy rodzaje mateczników

Pszczoły wychowują matki w trzech sytuacjach, a odczytanie mateczników to jedno z najlepszych narzędzi diagnostycznych na przeglądzie.

Mateczniki	Przyczyna	Gdzie	Ile
rojowe	rodzina przygotowuje się do rójki	dolne i boczne krawędzie plastrów	często kilka do kilkunastu
cichej wymiany	stara lub słabnąca matka	na powierzchni plastra	jeden do kilku
ratunkowe	nagła utrata matki	na powierzchni, przebudowane z komórek pszczelich	różnie

Położenie to tendencja, nie reguła. Rojowe mateczniki zakładane są z miseczek, w których matka złożyła jajo, często gdy w ulu jest jeszcze mnóstwo czerwiu i ciasno w gnieździe. Jak rozpoznać nastrój rojowy i co wtedy robić, opisujemy w artykule o rójce.

Pojedynek matek i tutanie

Gdy z mateczników wygryza się kilka matek, zwykle przeżywa tylko jedna. Pierwsza wygryziona matka szuka pozostałych mateczników i zabija rywalki przez ściankę lub walczy z nimi na plastrze. W rodzinie, która szykuje wtórak, robotnice pilnują mateczników, a matki komunikują się dźwiękiem: wolna matka „tuta”, a te zamknięte w matecznikach odpowiadają „kwakaniem”. Ten odgłos słychać po przyłożeniu ucha do ula.

Loty godowe i unasienienie

Jak to wygląda

Kilka dni po wygryzieniu młoda matka wylatuje najpierw na loty orientacyjne, a potem na loty godowe, w ciepłe, słoneczne popołudnia. Na trutowiskach, czyli miejscach, gdzie gromadzą się trutnie z wielu pasiek, kopuluje w locie z kilkoma lub kilkunastoma samcami, które po kopulacji giną.

Simone-Finstrom i Tarpy (Journal of Insect Behavior, 2018) śledzili matki w pasiece badawczej. Matka unasieniała się z 8 do 25 trutniami, średnio z 13,5. Liczba lotów godowych nie zależała od tego, ile nasienia matka już zebrała: matka „nie liczy” partnerów.

Ile nasienia i na jak długo

Matka gromadzi nasienie w zbiorniczku nasiennym, kulistym narządzie o średnicy około 1,5 mm. Według słownika Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej otrzymuje około 7 milionów plemników. Polscy badacze z Puławskiego Zakładu Pszczelnictwa, Gerula, Panasiuk, Węgrzynowicz i Bieńkowska (Journal of Apicultural Science, 2012), liczyli plemniki u matek inseminowanych: średnio 4,7 do 5,3 miliona. Matki, które nie podjęły czerwienia, miały ich średnio 3,9 miliona, czerwiące 5,5 miliona.

Unasienienie jest jednorazowe. Matka nigdy później nie kopuluje, a cały jej czerw przez kolejne lata pochodzi z tego jednego zapasu. Jeśli przez kilka tygodni nie może wylecieć, bo leje albo jest zimno, zaczyna składać niezapłodnione jaja i staje się matką trutową: z jej jaj rodzą się wyłącznie trutnie. Pierwsze czerwienie młodej matki pojawia się zwykle 2 do 3 tygodni po wygryzieniu.

Trzy rodzaje matek w handlu

Rodzaj matki	Co kupujesz	Zalety	Wady
nieunasieniona (jednodniówka)	matka tuż po wygryzieniu	tania, dobrze przyjmowana	musi odbyć loty godowe, nie znasz ojców, ryzyko straty
unasieniona naturalnie	matka po lotach godowych, zwykle czerwiąca	sprawdzony start czerwienia	ojcowie z okolicznych trutowisk, pochodzenie tylko po matce
unasieniona instrumentalnie (inseminowana)	matka unasieniona nasieniem wybranych trutni	znane pochodzenie po obu stronach, podstawa hodowli	droga, często bez sprawdzonego czerwienia, trudniej przyjmowana

Poradnik MODR w Karniowicach zauważa, że matek czerwiących, unasienionych naturalnie na trutowisku, jest w ofercie niewiele, a matki inseminowane „gwarantują obustronne pochodzenie”, lecz bywają szybko wymieniane przez pszczoły. Poradnik PODR w Gdańsku idzie dalej i odradza inseminowane matki w pasiekach amatorskich. Technikę unasieniania instrumentalnego opisujemy osobno w artykule o inseminacji matek.

W badaniach dawkowania nasienia Gąbka, Muszyńska i Zajdel (Medycyna Weterynaryjna, 2016) przyjęli, że dobrze unasieniona matka powinna mieć ponad 4 miliony plemników w zbiorniczku, i za minimum uznali dwie dawki po 3 µl. Liczba robotnic w klateczce (15 lub 25) nie miała wpływu na wynik.

Czerwienie i substancja mateczna: ile jaj na dobę i jak matka spaja rodzinę?

Tempo czerwienia

W szczycie rozwoju matka składa do około 2000 jaj na dobę, w zależności od tego, ile pokarmu dostaje od robotnic. Takie tempo trwa tylko kilka tygodni, w Polsce zwykle od kwitnienia sadów i rzepaku do lipy.

W ciągu roku czerwienie zmienia się wyraźnie:

• luty i marzec: matka zaczyna czerwić w środku kłębu, najpierw na małej powierzchni;
• kwiecień do czerwca: szybki wzrost, maksimum czerwienia; na Dolnym Śląsku i w zachodniej Polsce wcześniej, na Podlasiu i Mazurach o 1 do 3 tygodni później;
• lipiec i sierpień: po lipie i gryce czerwienie spada; w sierpniu rodzina wychowuje pszczoły zimowe;
• październik do stycznia: czerwienie słabnie i zwykle na pewien czas ustaje.

Jak czytać czerw na plastrze

Dobra matka czerwi zwartym, owalnym wieńcem od środka plastra, prawie bez pustych komórek. Rozstrzelony czerw, czyli wiele pustych komórek między zasklepionymi, może oznaczać starą lub słabą matkę, ale też chorobę czerwiu albo wysokie porażenie warrozą. Zanim obwinisz matkę, wyklucz choroby, o których piszemy w artykule o chorobach pszczół.

Garbaty czerw trutowy w komórkach pszczelich to alarm: matka wyczerpała nasienie albo w ulu czerwią trutówki.

Substancja mateczna

Mieszanina, nie jedna cząsteczka

Bortolotti i Costa (2014) w przeglądzie o komunikacji chemicznej pszczoły miodnej opisują feromon gruczołów żuwaczkowych matki (QMP) jako mieszaninę kilku związków. Najważniejszy jest kwas 9-oksodecenowy (9-ODA), uzupełniany przez 9-HDA i związki aromatyczne. Matka wydziela też inne feromony, między innymi z gruczołów odwłokowych.

Co robi substancja mateczna

• hamuje wychów matek: dopóki substancja dociera do całej rodziny, robotnice nie budują mateczników;
• hamuje rozwój jajników robotnic: robotnice nie składają jaj;
• przyciąga świtę wokół matki;
• przyciąga trutnie podczas lotu godowego;
• pomaga utrzymać rój w gronie wokół matki.

Dlaczego sygnał słabnie

W silnej, ciasnej rodzinie substancja mateczna gorzej dociera do pszczół na skrajnych plastrach. Słabnie też u starszej matki. To jedna z przyczyn rójki i cichej wymiany. Z tego powodu młoda matka to najprostszy sposób ograniczenia rójki.

Ile żyje matka i kiedy ją wymieniać?

Długość życia

Materiały dydaktyczne ZPE i Lasów Państwowych podają, że matka może żyć 4 do 5 lat. W pasiece towarowej liczy się jednak nie długość życia, lecz to, ile lat czerwi na pełnych obrotach, a to zwykle 2 do 3 sezonów.

Dlaczego starsza matka słabnie

• kończy się nasienie w zbiorniczku nasiennym, a uzupełnić go nie można;
• słabnie substancja mateczna, więc rodzina chętniej wchodzi w nastrój rojowy;
• czerw staje się rozstrzelony, a pod koniec pojawia się czerw trutowy w komórkach pszczelich.

Kiedy wymieniać matki

W wielu polskich pasiekach przyjęła się wymiana matek co dwa lata. To zwyczaj, a nie przepis: żadna ustawa nie nakazuje wymiany matek, a dobrą matkę można trzymać dłużej. Matkę wymienia się też natychmiast, gdy:

• rodzina jest wyraźnie słabsza od sąsiednich mimo podobnych warunków;
• matka czerwi rozstrzelonym czerwiem, a choroby wykluczono;
• rodzina jest agresywna albo co roku wchodzi w nastrój rojowy;
• matka jest okaleczona albo pojawił się czerw trutowy w komórkach pszczelich.

Najlepszy termin to lipiec i sierpień, po głównych pożytkach i przed wychowem pszczół zimowych. Młoda matka zdąży się wtedy rozczerwić i wychować zdrowe pokolenie zimowe. Wygodnie jest wymieniać matki przez odkłady, które przy okazji ograniczają rójkę; wychów własnych matek opisujemy w artykule o wychowie matek.

Pszczoły same też wymieniają matkę. Przy cichej wymianie wychowują jeden lub kilka mateczników na powierzchni plastra, a młoda matka przez pewien czas czerwi obok starej. Takiej rodzinie najlepiej nie przeszkadzać.

Znakowanie matek: kolor na 2026 rok

Międzynarodowy kod kolorów

Kolor zależy od ostatniej cyfry roku, w którym matka się wygryzła.

Ostatnia cyfra roku	Kolor	Lata
1 lub 6	biały	2021, 2026
2 lub 7	żółty	2022, 2027
3 lub 8	czerwony	2023, 2028
4 lub 9	zielony	2024, 2029
5 lub 0	niebieski	2025, 2030

Matki z 2026 roku znakuje się więc na biało. Matkę niebieską (2025) wymienisz w sezonie 2027, jeśli trzymasz się zwyczaju wymiany co dwa lata. Kolory pozwalają od razu odczytać wiek matki bez zaglądania do notatek.

Jak oznakować matkę

1. Złap matkę za skrzydła albo przyciśnij ją delikatnie do plastra siateczką do znakowania (tłoczkiem).
2. Na środek tarczki tułowia nanieś kroplę farby pisakiem albo przyklej numerowaną opalitkę na kropli kleju. Nie zabrudź głowy, skrzydeł ani odwłoka.
3. Odczekaj chwilę, aż farba lub klej wyschnie, i wypuść matkę na plaster, z którego ją zdjęłaś lub zdjąłeś.

Numerowane opalitki przydają się w pasiekach hodowlanych, gdzie każda matka ma kartę pochodzenia. Niektórzy pszczelarze dodatkowo przycinają matce jedno skrzydło. Nie zapobiega to rójce, ale rój z taką matką nie odleci daleko.

Poddawanie matki: klateczka, ciasto i odkład

Kupiona lub wychowana matka musi zostać przyjęta przez rodzinę. Poddawanie to moment, w którym pszczelarz traci najwięcej matek.

Metoda klateczkowa

1. Usuń starą matkę i odczekaj, aż rodzina poczuje jej brak: od kilkunastu minut do kilku godzin. Rodzina nie może mieć mateczników; jeśli są, zerwij je wszystkie.
2. Przygotuj klateczkę. Większość klateczek transportowych ma komorę z ciastem miodowo-cukrowym. Robotnice z przesyłki można przed poddaniem usunąć, żeby nie wnosiły obcego zapachu.
3. Włóż klateczkę między dwa plastry z młodym czerwiem, siatką w stronę pszczół, tak żeby ciasto było na górze i nie zalała go woda z oddechu kłębu.
4. Nie otwieraj ula przez około tydzień. Pszczoły wyjadają ciasto w 1 do 3 dni i same uwalniają matkę. Zbyt wczesny przegląd to częsta przyczyna zabicia matki.
5. Po tygodniu sprawdź, czy są jaja, i zerwij ewentualne mateczniki ratunkowe.

Rodzaj klateczki ma znaczenie. Skubida i Pohorecka z puławskiego Oddziału Pszczelnictwa (Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 2000) poddali w latach 1997 do 1999 155 matek unasienionych naturalnie, kaukaskich i kraińskich, oraz 45 mateczników. Najwięcej matek przyjęto w klateczkach Babika-Kasztelewicza z podwójną komorą na ciasto (średnio około 89 procent), w drewnianych trapezowych klateczkach Wohlgemutha około 82 procent, w plastikowych klateczkach OSP Kraków około 76 procent, a z dojrzałych mateczników około 71 procent. Różnice nie były istotne statystycznie. Autorzy polecają do wymiany matek klateczki Babika-Kasztelewicza i Wohlgemutha, a mateczniki uznają za lepsze przy tworzeniu odkładów.

Poddawanie przez odkład

Bezpieczniejsza, choć wolniejsza, jest metoda przez odkład, którą opisuje prof. Grzegorz Borsuk z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie w materiale PODR w Gdańsku:

1. Zrób odkład na dwóch plastrach czerwiu zasklepionego i jednym plastrze z pokarmem.
2. Po 8 do 9 dniach zerwij mateczniki i poddaj matkę, najlepiej czerwiącą, w małej rurce z ciastem.
3. Gdy matka czerwi, trzymaj odkład do połowy lub końca września.
4. W rodzinie produkcyjnej usuń starą matkę, odczekaj 15 do 20 minut i dołącz cały odkład z nową matką, bez izolowania jej.
5. Po dwóch dniach sprawdź przyjęcie i uzupełnij pokarm.

Tak zabezpieczasz cenną matkę: jeśli rodzina jej nie przyjmie, tracisz odkład, a nie matkę hodowlaną.

Co sprzyja przyjęciu

• poddawanie w czasie pożytku albo przy podkarmianiu syropem;
• rodzina bez mateczników i bez innej matki (sprawdź, czy nie ma drugiej, młodej matki po cichej wymianie);
• spokojna pogoda i ostrożny przegląd;
• matka czerwiąca jest przyjmowana chętniej niż nieunasieniona; jednodniówki najlepiej poddawać do odkładów z młodymi pszczołami.

Bezmatek i trutówki: rozpoznanie i ratunek

Objawy bezmatka

• brak jaj i młodych larw w sezonie;
• niespokojne, głośno szumiące pszczoły po zdjęciu powałki;
• mateczniki ratunkowe na powierzchni plastrów, przebudowane z komórek pszczelich;
• pierzga i nektar w komórkach środka gniazda, gdzie powinien być czerw.

Co dzieje się dalej

Jeśli w ulu są jaja lub larwy w wieku do trzech dni, pszczoły wychowają matkę ratunkową. Od utraty matki do czerwienia nowej mija wtedy trzy do czterech tygodni: matka ratunkowa z kilkudniowej larwy wygryza się po 11 do 13 dniach, potem potrzebuje kilku dni do lotów godowych i kilku do pierwszych jaj. W tym czasie rodzina nie przybywa, co w maju czy czerwcu kosztuje zbiór.

Jeśli w ulu nie ma już młodego czerwiu, rodzina nie ma z czego wychować matki. Bez substancji matecznej po kilku tygodniach jajniki części robotnic się rozwijają i zaczynają one składać niezapłodnione jaja. To trutówki.

Jak rozpoznać trutówki

• po kilka jaj w jednej komórce, często na ściankach, a nie na dnie;
• garbaty czerw trutowy w komórkach pszczelich;
• brak matki mimo pojawiania się nowych jaj.

Co robić

Sytuacja	Postępowanie
bezmatek, są młode larwy, sezon przed lipcem	zostaw mateczniki ratunkowe albo poddaj matkę
bezmatek bez młodego czerwiu	wstaw ramkę próbną z jajami i młodymi larwami z innej rodziny; jeśli pszczoły budują mateczniki, poddaj matkę
trutówki, rodzina silna	strząśnij pszczoły kilkadziesiąt metrów od pasieki; robotnice wrócą do sąsiednich uli, trutówki zwykle nie
trutówki, rodzina słaba, sierpień lub wrzesień	połącz przez gazetę z silną rodziną albo rozwiąż rodzinę

Rodziny z trutówkami zwykle nie przyjmują poddanej matki. Słabego bezmatka jesienią lepiej połączyć niż ratować: nie przetrwa zimy.

Hodowla matek w Polsce: księgi, linie i ochrona zasobów genetycznych

Pszczoła jest zwierzęciem gospodarskim

W Polsce pszczoła miodna jest objęta przepisami o hodowli zwierząt gospodarskich. Ustawa z 10 grudnia 2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2021 poz. 36 z późn. zm.) wymienia Apis mellifera w art. 2 pkt 1 lit. b. Najważniejsze dla pszczelarza zasady:

• księgi i rejestry: dla każdej linii hodowlanej pszczół prowadzi się w Polsce tylko jedną księgę (art. 10 ust. 3 pkt 5), a matka może być wpisana tylko do jednej księgi (art. 11 ust. 5);
• trutnie w rozrodzie: w hodowli wykorzystuje się trutnie pochodzące od matek wpisanych do ksiąg lub rejestrów albo od ich córek (art. 26 ust. 1);
• uchwały sejmików: na wniosek podmiotu prowadzącego księgę danej linii sejmik województwa może zakazać utrzymywania pszczół na części województwa albo dopuścić tam tylko określoną linię, jeśli wymaga tego program hodowlany lub program ochrony zasobów genetycznych (art. 26 ust. 2);
• kary: grzywną zagrożone jest używanie w rozrodzie trutni niespełniających wymogu z art. 26 ust. 1 oraz utrzymywanie pszczół wbrew uchwale sejmiku; sąd może też orzec przepadek rzeczy (art. 39).

Księgi prowadzą związki hodowców lub inne podmioty upoważnione decyzją ministra rolnictwa, a kontrolą hodowli i rozrodu pszczół, w tym prowadzenia ksiąg i oceny, zajmuje się Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt. W odpowiedzi na interpelację nr 19150 z 3 września 2026 r. ministerstwo potwierdziło, że przepisy obejmują cały gatunek i nie ograniczają hodowli do wybranych podgatunków, a ograniczenia dla linii należą do sejmików. Nie przygotowuje też przepisów ograniczających pszczelarstwo; ewentualne uznanie pszczół Buckfast za gatunek obcy inwazyjny nie leży w kompetencjach ministra rolnictwa, lecz Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.

Linie objęte ochroną zasobów genetycznych

Program ochrony zasobów genetycznych pszczół koordynuje Instytut Zootechniki PIB. Według albumu instytutu z 2022 r. obejmuje on:

Rasa	Linia	Gdzie obowiązuje uchwała sejmiku
środkowoeuropejska (A. m. mellifera)	M Augustowska	województwo podlaskie, uchwała nr XXIII/293/2020 z 7 grudnia 2020 r.
środkowoeuropejska	M Kampinoska	województwo mazowieckie, uchwała nr 3/20 z 21 stycznia 2020 r.
środkowoeuropejska	M Północna	brak uchwały wymienionej przez ministerstwo
środkowoeuropejska	M Asta	brak uchwały wymienionej przez ministerstwo
kraińska (A. m. carnica)	car Dobra	województwo małopolskie, uchwała nr VII/109/15 z 30 marca 2015 r., gminy Dobra i Tymbark

Pod koniec 2021 r. program obejmował 1842 rodziny pszczele. W odpowiedzi na interpelację z 2026 r. ministerstwo wymienia jako chronione linie Kampinoską, Augustowską, Północną i Dobrą, bez linii Asta. Jeśli prowadzisz pasiekę na obszarze takiej uchwały, możesz utrzymywać tylko wskazaną linię i kupując matki, musisz o tym pamiętać. Instytut Ogrodnictwa PIB ocenia te linie w polu: w sprawozdaniu za 2025 r. (zadanie 24) opisuje m.in. przystosowanie i rozwój linii Augustowskiej, Północnej i Kampinoskiej.

W odróżnieniu od bydła, koni, owiec, świń i kóz, pszczoły nie są objęte płatnością ARiMR z interwencji 6 („zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych zwierząt w rolnictwie”). Więcej o liniach i rasach, także kraińskiej i Buckfast, piszemy w artykule o rasach pszczół.

Pasieki hodowlane, unasienniaki i trutowiska

Pasieki hodowlane, których ocenę prowadzi podmiot upoważniony przez ministra, sprzedają matki z kartą pochodzenia. Matki unasieniane naturalnie hodowca wychowuje w unasienniakach, małych ulikach z garścią pszczół, które wystawia na izolowanym trutowisku albo w pasiece z rodzinami ojcowskimi. Inseminacja daje pełną kontrolę nad ojcami i jest podstawą pracy na liniach zarodowych.

Zakup matki: dofinansowanie ARiMR i przepisy

Interwencja I.6.5 w roku pszczelarskim 2027

Pomoc „na odbudowę i poprawę wartości użytkowej pszczół” (I.6.5) z Planu Strategicznego WPR 2023 do 2027 refunduje zakup matek, odkładów i pakietów. Według regulaminu ARiMR na rok pszczelarski 2027:

• nabór: od 23 października do 27 listopada 2026 r., wyłącznie przez Platformę Usług Elektronicznych ARiMR, bezpośrednio albo przez organizację pszczelarską (jedną na rok);
• koszty kwalifikowalne: od 16 października 2026 r.; rok pszczelarski trwa od 16 października do 15 października następnego roku;
• co można kupić: matki z linii hodowlanych, dla których prowadzi się księgi lub rejestry, z pasiek hodowlanych objętych oceną; odkłady i pakiety z takimi matkami;
• zwrot: do 70 procent kosztów netto; cena liczona jest najwyżej do 350 zł netto za matkę, odkład lub pakiet (przykład z regulaminu: 350 zł × 70% = 245 zł);
• limity: 10 000 zł pomocy na pszczelarza; matki, odkłady i pakiety razem najwyżej na 50 procent posiadanych rodzin, odkłady i pakiety najwyżej na 20 procent;
• warunki: numer producenta (EP), pasieka zgłoszona powiatowemu lekarzowi weterynarii, a przy ponad 10 rodzinach wprowadzanie produktów pszczelich na rynek;
• dokumenty: faktura, dowód zapłaty bezgotówkowej, oryginały kart pochodzenia matek;
• sprzedawca: tylko producent z wykazu ARiMR, który przed sprzedażą złożył aktualne zaświadczenie lekarza weterynarii o badaniu rodzin.

Nie dostanie pomocy pszczelarz, który sam prowadzi pasiekę objętą oceną albo sprzedaje odkłady i pakiety. Kwota 350 zł to limit refundacji, a nie cena rynkowa: matki użytkowe są zwykle tańsze, reprodukcyjne i inseminowane droższe.

Skala jest spora. Według raportu IO PIB „Stan pszczelarstwa w Polsce w 2024 roku” płatności z I.6.5 wyniosły w 2024 r. 6,38 mln zł, a zakup matek to 4,9 procent kosztów pasiek amatorskich i 6,4 procent towarowych.

Matki z innych krajów UE

Matki można kupić w innym państwie Unii, ale przesyłka musi spełniać rozporządzenie delegowane (UE) 2020/688. Art. 48 wymaga m.in. braku zgnilca amerykańskiego w promieniu 3 km przez 30 dni przed wysyłką oraz braku Aethina tumida i Tropilaelaps w promieniu 100 km; przesyłce towarzyszy świadectwo zdrowia wystawione w systemie TRACES, ważne 10 dni. Art. 49 przewiduje odstępstwo dla samych matek z najwyżej 20 robotnicami, wysyłanych z okolic stref występowania Aethina tumida. Z całej Kalabrii i Sycylii wysyłka pszczół jest zakazana do 31 grudnia 2026 r. (decyzja 2023/110 zmieniona decyzją 2024/3119).

Poradnik MODR ostrzega przed nielegalnym sprowadzaniem matek z zagranicy: grozi to zawleczeniem chorób i zaburzeniem miejscowych populacji. Matki przystosowane do jednego regionu nie zawsze sprawdzają się w odległych rejonach o innym klimacie i pożytkach, dlatego dla pasiek na Podlasiu czy Mazurach warto szukać hodowli z podobnych warunków.

Gdy nowa rodzina pojawi się w pasiece

Każda kupiona rodzina, odkład czy pakiet zmienia liczbę rodzin w pasiece, którą zgłaszasz powiatowemu lekarzowi weterynarii zgodnie z ustawą o zdrowiu zwierząt z 2025 r. Sam zakup matki do istniejącej rodziny liczby rodzin nie zmienia.

Najczęstsze pytania

Ile żyje matka pszczela?

Matka może żyć 4 do 5 lat, ale w pasiece towarowej najlepiej pracuje przez pierwsze dwa sezony. Później czerwi słabiej, bo zapas nasienia w zbiorniczku nasiennym się wyczerpuje, a jej substancja mateczna słabnie. Dlatego wielu polskich pszczelarzy z praktyki wymienia matki co dwa lata, najczęściej w lipcu lub sierpniu, po głównych pożytkach.

Jaki jest kolor znakowania matek w 2026 roku?

W 2026 r. matki znakuje się na biało. Kolor zależy od ostatniej cyfry roku wylęgu: 1 i 6 biały, 2 i 7 żółty, 3 i 8 czerwony, 4 i 9 zielony, 5 i 0 niebieski. Matka z 2027 r. dostanie więc kolor żółty, a z 2028 r. czerwony. Opalitkę lub kropkę pisakiem nakleja się na tarczkę tułowia.

Jak poddać matkę w klateczce?

Najpierw usuń starą matkę i odczekaj kilkanaście minut do kilku godzin, aż rodzina poczuje brak matki. Klateczkę z nową matką zabezpiecz ciastem i włóż między plastry z młodym czerwiem, otworem z ciastem do góry. Pszczoły wyjadają ciasto przez 1 do 3 dni. Nie zaglądaj do ula przez około tydzień, potem sprawdź, czy są jaja.

Po czym poznać, że rodzina jest bezmateczna?

Bezmatek nie ma jaj ani młodych larw, choć w sezonie powinny być. Pszczoły są niespokojne, głośno szumią po otwarciu ula, a na plastrach pojawiają się mateczniki ratunkowe. Pewność da ramka próbna: wstaw plaster z jajami i młodymi larwami z innej rodziny. Jeśli po kilku dniach są na nim mateczniki, rodzina nie ma matki.

Co zrobić z trutówkami w ulu?

Trutówki to robotnice, które po długim bezmatku zaczynają składać niezapłodnione jaja, po kilka w komórce i na ściankach. Taka rodzina zwykle nie przyjmuje matki. Najprościej połączyć ją przez gazetę z silną rodziną albo strząsnąć pszczoły kilkadziesiąt metrów od pasieki. Słabą rodzinę z trutówkami lepiej rozwiązać, niż ratować ją przed zimą.

Lepsza matka unasieniona naturalnie czy inseminowana?

Dla pasieki amatorskiej zwykle wystarczy matka unasieniona naturalnie, najlepiej na trutowisku hodowcy i z widocznym czerwieniem. Inseminowana ma znane pochodzenie po obu stronach i służy głównie hodowli, ale jest droższa i trudniej przyjmowana; poradnik PODR w Gdańsku odradza ją w pasiekach amatorskich. Matka nieunasieniona jest najtańsza, lecz ryzykujesz jej stratę podczas lotów godowych.

Czy można dostać dofinansowanie do zakupu matek?

Tak, w interwencji I.6.5 ARiMR. W naborze od 23 października do 27 listopada 2026 r. refundacja wynosi do 70 procent ceny netto, przy cenie liczonej najwyżej do 350 zł za matkę i limicie 10 000 zł na pszczelarza. Matki muszą pochodzić z linii z księgami lub rejestrami, od producenta z aktualnym zaświadczeniem weterynaryjnym.

Ile jaj dziennie składa matka pszczela?

W szczycie rozwoju, w maju i czerwcu, dobra matka składa do około 2000 jaj na dobę, po jednym w komórce, zaczynając od środka plastra. Takie tempo trwa tylko kilka tygodni w roku i zależy od pożytku i liczby pszczół karmicielek. Jesienią czerwienie słabnie, a w zimie w polskim klimacie zwykle na pewien czas ustaje.

Źródła

1. Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2021 poz. 36, tekst ujednolicony uwzględniający Dz.U. 2025 poz. 1795), Sejm RP, Dziennik Ustaw
2. Odpowiedź na interpelację nr 19150 (sekretarz stanu J. Czerniak, 3 września 2026 r.), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Sejm RP
3. Rok pszczelarski 2027: nabory wniosków w ramach interwencji pszczelarskich, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
4. Regulamin naborów wniosków o przyznanie pomocy w ramach interwencji pszczelarskich, rok pszczelarski 2027, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
5. Interwencja 6: zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych zwierząt w rolnictwie, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
6. Album zwierząt gospodarskich objętych programami ochrony zasobów genetycznych (2022), Instytut Zootechniki PIB
7. Zadanie 24: Analiza zdolności przystosowawczych i rozwojowych pszczół linii hodowlanych M Augustowska, M Północna i M Kampinoska (sprawozdanie za 2025 r.), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa
8. Stan pszczelarstwa w Polsce w 2024 roku (P. Semkiw), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
9. Wpływ stosowania mateczników i klateczek różnych typów na przyjęcie matek w rodzinach pszczelich podczas wymiany (P. Skubida, K. Pohorecka, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 44, 2000), Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa w Puławach
10. Instrumental Insemination of Honey Bee Queens During Flight Activity Predisposition Period 2. Number of Spermatozoa in Spermatheca (Journal of Apicultural Science 56(1), 2012), D. Gerula, B. Panasiuk, P. Węgrzynowicz, M. Bieńkowska, Sciendo
11. Liczba plemników w zbiorniczku nasiennym matek unasienianych instrumentalnie małymi dawkami nasienia (Medycyna Weterynaryjna 72(8), 2016), J. Gąbka, R. Muszyńska, B. Zajdel
12. Honey Bee Queens Do Not Count Mates to Assess their Mating Success (Journal of Insect Behavior, 2018), M. Simone-Finstrom, D. R. Tarpy, USDA-ARS
13. Chemical Communication in the Honey Bee Society (Neurobiology of Chemical Communication, 2014), L. Bortolotti, C. Costa, CRC Press, NCBI Bookshelf
14. Słownik pojęć do e-materiału Anatomia pszczoły, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji
15. Temat 18: Poznajemy życie pszczół w pasiece (J. Wróbel-Mróz), Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie, Lasy Państwowe
16. Zakładamy pasiekę. Poradnik dla początkujących pszczelarzy (A. Mach, 2015), Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Gdańsku
17. Zakładanie pasieki. Poradnik młodego pszczelarza (J. Ślósarz, 2012), Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Karniowicach
18. Rola hodowli w intensyfikacji gospodarki pasiecznej (prof. dr hab. G. Borsuk), Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Gdańsku
19. Honey bees: movements between Member States and entry into the Union, Komisja Europejska, DG SANTE
20. Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2024/3119 zmieniająca decyzję (UE) 2023/110 w sprawie środków nadzwyczajnych dotyczących Aethina tumida we Włoszech, Komisja Europejska, publikacja IZSVe