Rozwój pszczoły miodnej: jajo, larwa, przedpoczwarka i poczwarka, ile dni rozwija się matka, robotnica i truteń oraz jak długo żyją

Rozwój pszczoły miodnej to przeobrażenie zupełne: jajo, larwa, przedpoczwarka i poczwarka, a na końcu owad dorosły, który sam wygryza się z komórki. Od złożenia jaja do wygryzienia mija przeciętnie 16 dni u matki, 21 dni u robotnicy i 24 dni u trutnia. Długość życia zależy od kasty i pory roku: robotnica letnia żyje około miesiąca, pszczoła zimowa nawet osiem miesięcy, truteń kilka tygodni, matka kilka lat. Te liczby nie są ciekawostką z podręcznika. Na nich opiera się każdy rachunek w pasiece: od daty wygryzienia matki z matecznika ratunkowego po termin wycięcia ramki pracy i długość izolacji matki przy zwalczaniu warrozy.

Jak przebiega rozwój pszczoły: jajo, larwa, przedpoczwarka, poczwarka

Pszczelarz mówi o tym wszystkim jednym słowem: czerw. To łączna nazwa stadiów od jaja do poczwarki. Na plastrze rozróżnia się czerw otwarty (jaja i larwy w niezasklepionych komórkach) oraz czerw kryty, czyli zasklepiony (przedpoczwarki i poczwarki pod woskowym wieczkiem, zwanym zasklepem).

Jajo: 3 dni

Matka składa jajo na dnie komórki. Świeże jajo stoi pionowo, przyklejone jednym końcem do dna, a z każdym dniem coraz bardziej się pochyla, aż trzeciego dnia leży na dnie. Wtedy wylęga się z niego larwa. Stadium jaja trwa 3 dni u wszystkich trzech kast. Dlatego obecność jaj na przeglądzie jest najpewniejszym dowodem, że czerwiąca matka była w ulu najwyżej trzy dni wcześniej.

Larwa: czerw otwarty

Larwa leży zwinięta w kształt litery C na dnie komórki, biała i lśniąca, stąd określenie „perłowy czerw”. W tym stadium tylko je i rośnie. Karmicielki odwiedzają każdą larwę wiele razy na dobę, a wygląd dobrze karmionej larwy, pływającej w pokarmie, jest jedną z oznak zdrowej rodziny. Stadium larwy trwa około 5 dni u matki, 6 dni u robotnicy i 6 dni u trutnia. Larwa linieje kilka razy, bo jej oskórek nie rośnie razem z nią.

Przedpoczwarka i poczwarka: czerw kryty

Gdy larwa kończy żerowanie, pszczoły zasklepiają komórkę. Pod zasklepem larwa prostuje się wzdłuż komórki, głową do wieczka, i przędzie oprzęd, cienki kokon, który zostaje na ściankach. To jest przedpoczwarka. Po kolejnym linieniu powstaje poczwarka: ma już kształt pszczoły, odnóża, czułki i zaczątki skrzydeł, ale jest biała i nieruchoma. Pigment pojawia się stopniowo, najpierw w oczach, potem na tułowiu i odwłoku.

Czerw zasklepiony trwa około 8 dni u matki, 12 dni u robotnicy i 15 dni u trutnia. Po zasklepach można odróżnić kasty: nad czerwiem pszczelim zasklep jest płaski, nad trutowym wyraźnie wypukły, a matecznik to duża, pionowa komórka przypominająca żołądź.

Wygryzienie

Dorosła pszczoła nadgryza zasklep od środka i wychodzi z komórki. Robotnice zwykle rozrywają wieczko, a trutnie i matki odcinają je żuwaczkami równo dookoła, dlatego pod pustym matecznikiem często wisi „klapka”. Świeżo wygryziona pszczoła ma jeszcze miękki oskórek i szare, puszyste owłosienie. Przez pierwsze dni nie lata i prawie nie grzeje czerwiu.

Ile dni rozwija się matka, robotnica i truteń?

Stadium	Matka	Robotnica	Truteń
Jajo	3 dni	3 dni	3 dni
Larwa (czerw otwarty)	ok. 5 dni	ok. 6 dni	ok. 6 dni
Przedpoczwarka i poczwarka (czerw kryty)	ok. 8 dni	ok. 12 dni	ok. 15 dni
Zasklepienie komórki, dzień od złożenia jaja	ok. 8.	ok. 9.	ok. 9.
Od jaja do wygryzienia	16 dni	21 dni	24 dni

To wartości przeciętne dla gniazda o właściwej temperaturze. W literaturze spotyka się różnice rzędu dnia: na przykład Bieńkowska z Zakładu Pszczelnictwa IO PIB w Puławach przyjmuje dla czerwiu trutowego okres zasklepienia 14 dni, a dla robotniczego 12 dni. Truteń i matka różnią się od robotnicy przede wszystkim długością stadium poczwarki. Matka rozwija się najszybciej, bo przez całe życie larwalne jest obficie karmiona mleczkiem pszczelim. Więcej o samym wychowie matek piszemy w artykule o matce pszczelej.

Jak datować czerw robotniczy na plastrze

Odsklepienie kilku komórek pozwala określić wiek czerwiu z dokładnością do dwóch, trzech dni. To przydatne przy szacowaniu, kiedy rodzina straciła matkę albo kiedy przestała czerwić.

Co widać	Dzień od złożenia jaja (robotnica)
Jajo stojące pionowo	1.
Jajo leżące na dnie	3.
Mała larwa w kropli mleczka	4. do 5.
Duża larwa wypełniająca dno komórki	7. do 8.
Świeży zasklep, pod nim prostująca się larwa	9. do 10.
Biała poczwarka z białymi oczami	ok. 12. do 14.
Poczwarka z różowymi oczami	ok. 14.
Ciemne oczy, ciemniejący tułów	ok. 16. do 19.
Wygryzienie	21.

Białooka poczwarka ma przed sobą jeszcze około tygodnia do wygryzienia. To dobry punkt odniesienia także przy kontroli warrozy metodą odsklepiania czerwiu: na jasnej poczwarce ciemne roztocza i ich jasne potomstwo widać najlepiej.

Co decyduje, czy z jaja będzie matka, robotnica czy truteń?

Płeć zależy od zapłodnienia jaja

Matka decyduje o płci w chwili składania jaja. Do komórek pszczelich i mateczników składa jaja zapłodnione, z których rozwijają się samice. Do szerszych komórek trutowych składa jaja niezapłodnione, z których rozwijają się trutnie. Truteń ma więc tylko matkę, a jego geny pochodzą wyłącznie od niej.

Gdy coś się psuje, widać to na plastrze. Czerw garbaty, czyli trutnie w małych komórkach pszczelich pod wysokimi, wypukłymi zasklepami, oznacza, że jaja są niezapłodnione: czerwi matka trutowa albo, w rodzinie długo bezmatecznej, robotnice zwane trutówkami. Trutówki składają często po kilka jaj w komórce i na jej ściankach. Postępowanie w takiej sytuacji opisujemy przy matce pszczelej.

Kasta zależy od pokarmu larwy

Z jaja zapłodnionego może powstać zarówno robotnica, jak i matka. Rozstrzyga o tym karmienie w pierwszych dniach życia larwy. Larwa w mateczniku przez cały okres żerowania dostaje obfite mleczko pszczele. Larwy robotnic dostają mleczko przez pierwsze trzy dni, jak podaje broszura Kujawsko-Pomorskiego ODR, a później pokarm z dodatkiem miodu i pyłku.

Mechanizm molekularny jest nadal badany i warto znać kilka ustaleń:

• Kucharski i współpracownicy (Science, 2008) wyciszali w świeżo wylęgniętych larwach gen Dnmt3, odpowiedzialny za metylację DNA, metodą interferencji RNA. Większość takich larw rozwinęła się w matki z w pełni rozwiniętymi jajnikami, tak jakby były karmione mleczkiem. Metylacja DNA jest więc jednym z przełączników między kastami.
• Buttstedt, Ihling, Pietzsch i Moritz (Nature, 2016) z Halle wykazali, że rojalaktyna, białko mleczka uznawane wcześniej za „cząsteczkę królowej”, nie jest czynnikiem decydującym. Kasta nie zależy od jednej substancji.
• Mao, Schuler i Berenbaum (Science Advances, 2015) z Uniwersytetu Illinois zwrócili uwagę na kwas p-kumarowy, obecny w miodzie i pierzdze, które trafiają do pokarmu larw robotnic. Larwy karmione dodatkiem tej substancji miały mniejsze jajniki. Wychów robotnicy jest więc nie tylko „niedokarmieniem”, ale też aktywnym sygnałem z pokarmu.

Mateczniki ratunkowe i rojowe

Ponieważ każda młoda larwa żeńska może jeszcze stać się matką, rodzina, która nagle straci matkę, przebudowuje komórki z młodymi larwami robotniczymi na mateczniki ratunkowe. Larwa ma już za sobą kilka dni rozwoju, więc młoda matka wygryza się zwykle po 11 do 13 dniach od utraty starej. Jeśli w ulu nie ma już jaj ani młodych larw, rodzina nie ma z czego wychować matki i bez pomocy pszczelarza zginie.

Mateczniki rojowe pszczoły zakładają w miseczkach, do których matka składa jaja, gdy rodzina szykuje się do rójki. Tu ważną datą jest zasklepienie pierwszego matecznika: pierwak zwykle wychodzi wkrótce potem. O tym, jak czytać nastrój rojowy, piszemy w artykule o rójce.

Temperatura czerwiu: dlaczego liczy się każdy stopień

Czerw rozwija się prawidłowo tylko w wąskim zakresie temperatur. Kleinhenz, Bujok, Fuchs i Tautz (Journal of Experimental Biology, 2003) zmierzyli w komórkach z czerwiem 33,6 do 35,1 °C. Pszczoły ogrzewające czerw drżą mięśniami lotu bez ruchu skrzydeł, przyciskają tułów do zasklepów albo wchodzą do pustych komórek między czerwiem.

Skutki chłodniejszego wychowu widać dopiero po latach badań:

• Tautz i współpracownicy (PNAS, 2003) trzymali poczwarki robotnic w różnych temperaturach. Pszczoły wychowane w 32 °C wygryzały się normalnie, ale jako dorosłe gorzej się uczyły i wykonywały tylko około jednej piątej obiegów tańca w porównaniu z pszczołami z cieplejszego czerwiu. Z zewnątrz taka pszczoła wygląda zwyczajnie.
• Chuda-Mickiewicz i Samborski z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie (Acta Scientiarum Polonorum Zootechnica, 2015) inkubowali zasklepione mateczniki od 9. dnia rozwoju w 32 °C i 34,5 °C. Matki z chłodniejszego inkubatora rozwijały się o 27 godzin dłużej. Odsetek wygryzionych matek (88,9 i 89,2 procent), ich masa przy wygryzieniu (około 215 mg), objętość zbiorniczka nasienia i liczba rurek jajnikowych nie różniły się istotnie, a sztucznie unasienione matki z obu grup podejmowały czerwienie po podobnym czasie.

Dla pszczelarza wniosek jest dwojaki. Kilka stopni chłodu nie musi zepsuć matki z matecznika przeniesionego do inkubatora, ale wydłuża jej rozwój, co trzeba uwzględnić w terminarzu wychowu matek, opisanym w artykule o wychowie matek. Robotnice są wrażliwsze, a ich wady nie rzucają się w oczy. Rozrywanie gniazda wczesną wiosną, przekładanie czerwiu na skraj ula w chłodny kwiecień czy długie przeglądy w zimny dzień kosztują rodzinę więcej, niż widać od razu.

Ile żyje pszczoła?

Kto	Długość życia	Uwagi
Robotnica wiosenna i letnia	około miesiąca	zużywa się przy pracy w polu
Robotnica z pokolenia zimowego	do około 8 miesięcy	wygryza się od sierpnia, dożywa wiosny
Truteń	zwykle 20 do 40 dni	broszura KPODR podaje maksymalnie do 3 miesięcy
Matka	kilka lat	w pasiekach towarowych zwykle wymieniana wcześniej

Liczby dla robotnic podaje broszura Kujawsko-Pomorskiego ODR: robotnice z pokolenia wiosennego i letniego żyją około miesiąca, a te, które wygryzą się w sierpniu i tworzą pokolenie zimowe, dożywają nawet 8 miesięcy. Dla trutni źródła się różnią. Ta sama broszura pisze, że trutnie żyją „nawet 3 miesiące”, co jest wartością skrajną. Przegląd badań Rangel i Fishera (Apidologie, 2019) podaje, że trutnie, które nie kopulowały, żyją zwykle 20 do 40 dni od wygryzienia. Za typowe warto przyjmować te drugie liczby.

Co skraca życie robotnicy

Letnia robotnica nie umiera „ze starości” w ludzkim sensie. Zużywa ją praca w polu: wystrzępione skrzydła, wysiłek lotu, drapieżniki, deszcz i choroby. Michał Woyciechowski z ówczesnej Akademii Rolniczej w Krakowie i Jan Kozłowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego (Apidologie, 1998) pokazali, że rodzina rozdziela to ryzyko z głową. Łapali zbieraczki wody w parach dni, chłodnym i ciepłym, w kwietniu, maju i lipcu. W chłodne dni wśród latających pszczół było istotnie więcej robotnic zarażonych nosemą i robotnic z wytartymi skrzydłami, czyli takich, którym i tak zostało niewiele życia. Najbardziej ryzykowną pracę wykonują pszczoły o najkrótszej przewidywanej długości życia.

Od karmicielki do zbieraczki: dorosłe życie robotnicy

Po wygryzieniu robotnica przechodzi przez kolejne prace w ulu, zanim zostanie zbieraczką. Najpierw czyści komórki, potem jako karmicielka wytwarza mleczko dla larw i matki, następnie buduje plastry, przerabia nektar, wentyluje i pilnuje wylotka. Broszura KPODR podaje, że woskarki to najczęściej pszczoły w wieku 9 do 16 dni. Do pracy w polu robotnica przechodzi zwykle około trzeciego tygodnia życia. Szczegółową tabelę prac w ulu podajemy w artykule o organizacji rodziny pszczelej.

Dla rozwoju pszczoły ważne są dwa fakty. Po pierwsze, ten grafik jest elastyczny. Brian Johnson (Behavioral Ecology and Sociobiology, 2010) opisuje, że po usunięciu młodych pszczół około 20 procent zbieraczek wraca do karmienia czerwiu, a rodzina bez zbieraczek wysyła w pole młodsze pszczoły. Po drugie, warunki wychowu zostawiają ślad na całe dorosłe życie. Zespół Woyciechowskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego bada robotnice wychowane w rodzinie bez feromonu matki, na przykład po wyjściu roju, gdy rodzina czeka na nową matkę. Takie „buntowniczki” mają więcej rurek jajnikowych. Kuszewska, Miler i Woyciechowski (Scientific Reports, 2018) stwierdzili u pszczół kraińskich, że w 25. dniu życia latało w pole 73 procent buntowniczek i 87 procent zwykłych robotnic.

Pszczoły zimowe: pokolenie, które musi przeżyć pół roku

Fizjologia oszczędzania

Pszczoła zimowa nie różni się od letniej wyglądem, tylko fizjologią. Prawie nie lata i nie wychowuje czerwiu, więc nie zużywa zapasów białka. Ma rozbudowane ciało tłuszczowe i dużo witellogeniny, białka zapasowego, które u karmicielek stanowi 30 do 50 procent białek hemolimfy (Ihle, Fondrk, Page i Amdam, Experimental Gerontology, 2015). Seehuus i współpracownicy (PNAS, 2006) wykazali, że pszczoły z obniżonym poziomem witellogeniny są mniej odporne na stres oksydacyjny. Związek witellogeniny z długością życia nie jest jednak prosty: w badaniu Ihle i współpracowników efekt jej wyciszenia na długość życia zależał od linii genetycznej pszczół.

Dobrze widać tę różnicę w badaniu z sąsiednich Czech, prowadzonym na pszczołach kraińskich, czyli w warunkach podobnych do polskich. Koubová i współpracownicy (Scientific Reports, 2021) z Czeskich Budziejowic zmierzyli, że w styczniu ciało tłuszczowe pszczoły ważyło około 12 mg, a w lipcu 5,8 mg. Komórki ciała tłuszczowego były zimą mniej więcej dwukrotnie większe, a poziom witellogeniny w hemolimfie osiągał zimą wartości wielokrotnie wyższe niż w letnim minimum.

Kiedy rodzi się pokolenie zimowe

W Polsce pokolenie zimowe wygryza się mniej więcej od sierpnia do końca jesiennego czerwienia. To z tych pszczół rodzina będzie się składać przez całą zimę, a na przedwiośniu to one, dzięki zapasom białka, wykarmią pierwszy wiosenny czerw. Zdrowie pokolenia zimowego zależy od tego, co dzieje się w ulu w sierpniu i wrześniu: od porażenia warrozą czerwiu, z którego się wygryza, i od dostępu do pyłku. Dlatego zabieg przeciw warrozie zaraz po ostatnim miodobraniu ma największe znaczenie w całym roku. Terminy i leki opisujemy w artykule o warrozie, a harmonogram prac w kalendarzu pszczelarza.

Zimowy czerw i wiosenny start w polskich regionach

Zima nie zawsze jest okresem całkiem bez czerwiu. Jan Ślósarz w zaleceniach pasiecznych Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Krakowie przypomina, że matka może składać jaja przez cały okres zimowli, a o tym, czy czerw zostanie wychowany, decydują robotnice: przy złej pogodzie jaja są zjadane, a w okresach ocieplenia część czerwiu zostaje odchowana. Matka siedzi w środku kłębu, gdzie temperatura przekracza 20 °C.

Gdy rodzina podejmuje wychów czerwiu, musi podnieść temperaturę w gnieździe do poziomu potrzebnego larwom. Dobrze pokazują to stare pomiary Leona Bornusa i Mieczysława Jabłońskiego z Oddziału Pszczelnictwa w Brzeżnej koło Nowego Sącza (Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 1968), prowadzone przez pięć zim: temperatura w kłębie wahała się od 17,1 °C 26 lutego 1967 r. do 34,5 °C 11 kwietnia 1967 r., czyli do poziomu typowego dla gniazda z czerwiem.

Kiedy dokładnie rusza wiosenne czerwienie, zależy od regionu. Tomczyk i Szyga-Pluta (Przegląd Geograficzny, 2016) policzyli, że w latach 1971 do 2010 okres wegetacyjny, ze średnią dobową temperaturą powyżej 5 °C, zaczynał się średnio 19 marca we Wrocławiu, 27 marca dla całej Polski i 7 kwietnia w Suwałkach. Na Dolnym Śląsku, Ziemi Lubuskiej i Opolszczyźnie rodziny często rozwijają czerw już w lutym, na Podlasiu, Suwalszczyźnie, Warmii i Mazurach raczej w marcu. Pierwsze młode pszczoły wygryzają się 21 dni po złożeniu jaj, a pokolenie zimowe zostaje wymienione na wiosenne w ciągu kilku tygodni. W tym okresie stare pszczoły wymierają czasem szybciej, niż przybywa młodych, i rodzina słaba lub chora może go nie przetrwać.

Dojrzewanie matki i trutnia

Młoda matka po wygryzieniu potrzebuje jeszcze około tygodnia, żeby dojrzeć płciowo. Następnie odbywa loty godowe na trutowiska i po unasienieniu zaczyna czerwić. Cały ten okres, od zasklepienia matecznika do pierwszych jaj, liczy się w tygodniach, a nie w dniach, co trzeba uwzględniać przy odkładach. Szczegóły lotów godowych opisujemy w artykule o matce pszczelej.

Truteń dojrzewa dłużej. Według Rangel i Fishera (Apidologie, 2019) dojrzałość płciową osiąga po 6 do 16 dniach od wygryzienia, a loty orientacyjne zaczyna 5 do 8 dni po wygryzieniu. Truteń, który nie kopuluje, żyje zwykle 20 do 40 dni, a ten, który unasieni matkę, ginie zaraz po kopulacji. Z tego wynika praktyczna zasada hodowlana: trutnie potrzebne do unasienienia matek muszą zacząć się wygryzać mniej więcej dwa tygodnie wcześniej, niż matki będą gotowe do lotów. Rodzina, która chce mieć trutnie w maju, musi mieć czerw trutowy już w kwietniu.

Pod koniec sezonu, gdy kończą się pożytki, robotnice przestają karmić trutnie i wyrzucają je z ula; Rangel i Fisher wiążą to z końcem sezonu rozrodczego jesienią, broszura KPODR pisze o zbliżającej się jesieni. W Polsce dzieje się to zwykle w sierpniu i wrześniu. Rodzina, która jesienią zatrzymuje trutnie, budzi podejrzenie, że ma problem z matką.

Rachunek dni w pasiece: rozwój czerwiu a warroza

Roztocze Varroa destructor rozmnaża się wyłącznie w zasklepionym czerwiu i dopasowało się do rozwoju pszczoły co do godziny. Kto zna oba kalendarze, może walczyć z warrozą bez leku przez część sezonu. Konkretne leki i ich dawki znajdziesz w artykule o warrozie; tu chodzi o samą arytmetykę dni.

Dlaczego warroza wybiera czerw trutowy

Ulotka unijnego laboratorium referencyjnego, wydana po polsku przez Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach, opisuje, że samica wchodzi do komórki na krótko przed zasklepieniem, a po zasklepieniu składa jaja, z których wylęga się zwykle jeden samiec i kilka samic. Instytut Pszczelarski w Celle podaje, że pierwsze jajo pojawia się 60 do 70 godzin po zasklepieniu, a kolejne co około 30 godzin. Przy 12 dniach zasklepienia robotnicy do wygryzienia zdąży dojrzeć tylko część córek. Przy 14 do 15 dniach zasklepienia trutnia jest ich więcej. Dlatego, jak pisze PIWet, roztocza preferują komórki trutowe. Bieńkowska dodaje, że czerw trutowy jest porażany kilkakrotnie częściej niż robotniczy, bo jest dłużej zasklepiony, ma niższą temperaturę i wydziela substancje wabiące roztocza.

Ramka pracy: wyciąć, zanim trutnie się wygryzą

Ramka pracy to pusta ramka lub ramka z paskiem węzy, w której pszczoły budują komórki trutowe, a matka je zaczerwia. Rachunek jest prosty: komórka trutowa jest zasklepiana około 9. dnia od złożenia jaja, a truteń wygryza się 24. dnia. Między zasklepieniem a wygryzieniem jest więc około dwóch tygodni. Wycięcie czerwiu w tym oknie usuwa roztocza razem z poczwarkami; spóźnienie oznacza, że ramka pracy zamienia się w hodowlę warrozy. Bieńkowska zaleca wycinanie całej ramki co 10 do 15 dni albo, przy wycinaniu fragmentami, co 6 do 10 dni, i ocenia skuteczność metody na 40 do 50 procent. Wycięty plaster można zamrozić i oddać pszczołom do oczyszczenia.

Izolacja matki i okres bezczerwiowy

Najdłuższy rozwój ma truteń, 24 dni. Jeśli matka przez ten czas nie czerwi, cały czerw w ulu się wygryza, a wszystkie roztocza zostają na dorosłych pszczołach, gdzie dosięga ich jeden zabieg. Stąd zalecenie Bieńkowskiej: przy izolacji wyłącznie dla zwalczania warrozy wystarczy 25 dni, właśnie ze względu na czerw trutowy. Matkę zamyka się w klateczce z kratą odgrodową albo w izolatorze Chmary. Ta sama prezentacja przypomina zasadę Taranowa: izolację matki zaczyna się 29 dni przed spodziewanym końcem pożytku głównego.

Bardziej pracochłonny wariant to trzykrotne zabieranie czerwiu pszczelego, czyli pułapka czerwiowa. Matkę izoluje się na jednym plastrze, a co 9 dni przenosi na kolejny: w dniu 0, 9., 18. i 27.; w 31. dniu zabiera się ostatni plaster, a cała procedura trwa około miesiąca. Dziewięć dni to mniej więcej czas od złożenia jaja do zasklepienia komórki robotniczej, więc plaster, na którym matka czerwiła, staje się pułapką dla roztoczy, które weszły do komórek przed zasklepieniem. Bieńkowska ocenia skuteczność tego wariantu na 60 do 70 procent.

Okres bezczerwiowy powstaje też bez izolatora: w odkładzie wychowującym matkę z mateczników ratunkowych, po rójce w macierzaku albo późną jesienią. Za każdym razem wystarczy policzyć dni od ostatniego złożonego jaja: po 21 dniach nie ma już czerwiu robotniczego, po 24 trutowego. Zimą pamiętaj o uwadze z zaleceń WZP: w ociepleniach rodzina może odchować trochę czerwiu, więc przed zabiegiem w okresie bezczerwiowym trzeba sprawdzić, czy czerwiu rzeczywiście nie ma.

Inne rachunki, które warto mieć w głowie

• Jaja na plastrze: matka czerwiła w ciągu ostatnich trzech dni.
• Tylko czerw kryty, brak jaj i larw: matka przestała czerwić co najmniej około 9 dni temu.
• Mateczniki ratunkowe zasklepione: młoda matka wygryzie się w ciągu kilku dni, w sumie 11 do 13 dni od utraty starej; potem trzeba dać jej czas na loty godowe.
• Ostatni czerw robotniczy się wygryza: od ostatniego jaja minęło 21 dni.
• Pierwsze młode pszczoły po zimie: 21 dni po starcie czerwienia, czyli w zależności od regionu od marca do kwietnia.

Najczęstsze pytania

Ile dni rozwija się pszczoła robotnica?

Od złożenia jaja do wygryzienia robotnicy mija przeciętnie 21 dni. Przez 3 dni trwa stadium jaja, przez około 6 dni larwa rośnie w otwartej komórce, a przez około 12 dni pod zasklepem przechodzi przemianę w przedpoczwarkę, poczwarkę i owada dorosłego. W chłodniejszym gnieździe rozwój może się wydłużyć o dzień lub więcej.

Ile żyje pszczoła robotnica?

Zależy to od pory wylęgu. Robotnice z pokolenia wiosennego i letniego żyją około miesiąca, bo zużywają się przy pracy w polu. Pszczoły wygryzające się od sierpnia tworzą pokolenie zimowe i dożywają nawet ośmiu miesięcy, aż do wiosny. Trutnie żyją zwykle kilka tygodni, a matka kilka lat, choć w pasiece wymienia się ją wcześniej.

Czym różni się czerw otwarty od czerwiu krytego?

Czerw otwarty to jaja i larwy w niezasklepionych komórkach, które pszczoły karmicielki stale odwiedzają i karmią. Czerw kryty, czyli zasklepiony, to przedpoczwarki i poczwarki pod woskowym zasklepem, które już nie jedzą i tylko przechodzą przemianę. U robotnicy czerw otwarty trwa około 9 dni od złożenia jaja, a czerw kryty około 12 dni.

Po ilu dniach wygryzie się matka z matecznika ratunkowego?

Jeśli rodzina straci matkę, pszczoły przebudowują komórki z młodymi larwami robotniczymi na mateczniki ratunkowe. Ponieważ larwa ma już za sobą kilka dni rozwoju, młoda matka wygryza się zwykle po 11 do 13 dniach od utraty starej. Potem musi jeszcze dojrzeć, odbyć loty godowe i zacząć czerwić, więc rodzina długo pozostaje bez nowego czerwiu.

Co to jest czerw garbaty?

Czerw garbaty to trutnie wychowywane w małych komórkach pszczelich. Larwy trutni są większe, więc pszczoły zasklepiają takie komórki wysokimi, wypukłymi zasklepami. Oznacza to, że jaja są niezapłodnione: czerwi matka trutowa, która nie ma już nasienia, albo w rodzinie bezmatecznej jaja składają robotnice, zwane trutówkami. Taka rodzina wymaga szybkiej interwencji pszczelarza.

Kiedy pszczoły wychowują pszczoły zimowe?

W Polsce pokolenie zimowe zaczyna się wygryzać mniej więcej od sierpnia, a jego wychów trwa do końca czerwienia jesienią, na zachodzie kraju zwykle dłużej niż na Podlasiu czy Mazurach. Dlatego leczenie przeciw warrozie zaraz po ostatnim miodobraniu i dostęp do pyłku w sierpniu i wrześniu decydują o tym, czy rodzina przezimuje.

Dlaczego warroza woli czerw trutowy?

Roztocze rozmnaża się tylko w zasklepionym czerwiu. Truteń spędza pod zasklepem około 14 do 15 dni, robotnica około 12, więc w komórce trutowej samica warrozy zdąży wychować więcej dojrzałych córek. Komórki trutowe są też chętniej wybierane przez roztocza. Z tej zależności korzysta ramka pracy: czerw trutowy wycina się po zasklepieniu, zanim trutnie się wygryzą.

Kiedy matka zaczyna czerwić po zimie?

Matka może składać pojedyncze jaja nawet w środku zimy, ale wyraźny wychów czerwiu zaczyna się zwykle pod koniec zimy, gdy rodzina ma pyłek i podnosi temperaturę kłębu do około 34 °C. Na Dolnym Śląsku dzieje się to często już w lutym, na Podlasiu i Suwalszczyźnie raczej w marcu, zgodnie z późniejszym początkiem okresu wegetacyjnego.

Źródła

1. Opieka weterynaryjna oraz zwalczanie i profilaktyka chorób pszczół w pasiekach ekologicznych (dr hab. Małgorzata Bieńkowska, Krajowe Dni Pola, Boguchwała, 2024), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
2. Warroza (ulotka informacyjna Laboratorium Referencyjnego UE ds. zdrowia pszczół, wersja polska), EURL Bee Health (ANSES) / Państwowy Instytut Weterynaryjny PIB w Puławach
3. Varroatose: eine Brutkrankheit der Honigbiene (Das Bieneninstitut Celle informiert 20, 2002), Niedersächsisches Landesamt für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit (LAVES), Institut für Bienenkunde Celle
4. The quality of honey bee queens from queen cells incubated at different temperatures (B. Chuda-Mickiewicz, J. Samborski, Acta Scientiarum Polonorum Zootechnica 14(4), 2015), Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Biblioteka Nauki
5. Division of labor by division of risk according to worker life expectancy in the honey bee (M. Woyciechowski, J. Kozłowski, Apidologie 29, 1998), Akademia Rolnicza w Krakowie, Uniwersytet Jagielloński, Apidologie
6. Honeybee rebel workers invest less in risky foraging than normal workers (K. Kuszewska, K. Miler, M. Woyciechowski, Scientific Reports, 2018), Uniwersytet Jagielloński, Instytut Nauk o Środowisku, via PubMed Central
7. Wyniki zimowania pszczół w ulach o ścianach pojedynczych (L. Bornus, M. Jabłoński, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe XII, 1968), Instytut Sadownictwa, Oddział Pszczelnictwa w Brzeżnej
8. Okres wegetacyjny w Polsce w latach 1971-2010 (A. M. Tomczyk, K. Szyga-Pluta, Przegląd Geograficzny 88, 2016), Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, repozytorium RCIN
9. Miesięczne zalecenia pasieczne: styczeń (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
10. Pasieka: Lubię to! (M. Gawrońska, A. Stankiewicz, 2024), Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie, Oddział w Zarzeczewie
11. Seasonality in telomerase activity in relation to cell size, DNA replication, and nutrients in the fat body of Apis mellifera (J. Koubová i in., Scientific Reports 11, 2021), Uniwersytet Południowoczeski i Centrum Biologii Czeskiej Akademii Nauk, via PubMed Central
12. Genotype effect on lifespan following vitellogenin knockdown (K. E. Ihle, M. K. Fondrk, R. E. Page, G. V. Amdam, Experimental Gerontology 61, 2015), Arizona State University
13. Reproductive protein protects functionally sterile honey bee workers from oxidative stress (S. C. Seehuus i in., PNAS 103, 962-967, 2006), Arizona State University
14. Behavioral performance in adult honey bees is influenced by the temperature experienced during their pupal development (J. Tautz i in., PNAS 100, 2003), PNAS, via PubMed Central
15. Hot bees in empty broodnest cells: heating from within (M. Kleinhenz, B. Bujok, S. Fuchs, J. Tautz, Journal of Experimental Biology 206, 2003), The Company of Biologists
16. Division of labor in honeybees: form, function, and proximate mechanisms (B. R. Johnson, Behavioral Ecology and Sociobiology, 2010), Springer, via PubMed Central
17. Factors affecting the reproductive health of honey bee (Apis mellifera) drones: a review (J. Rangel, A. Fisher II, Apidologie, 2019), Springer
18. Nutritional control of reproductive status in honeybees via DNA methylation (R. Kucharski, J. Maleszka, S. Foret, R. Maleszka, Science 319, 2008), Australian National University
19. Royalactin is not a royal making of a queen (A. Buttstedt, C. H. Ihling, M. Pietzsch, R. F. A. Moritz, Nature 537, 2016), Nature
20. A dietary phytochemical alters caste-associated gene expression in honey bees (W. Mao, M. A. Schuler, M. R. Berenbaum, Science Advances 1(7), e1500795, 2015), Science Advances (AAAS)