

Zimowla pszczół: przygotowanie rodzin do zimy, zapasy, ocieplenie ula i prace od sierpnia do marca
Zimowla pszczół w Polsce: ile zapasów zostawić w ulu wielkopolskim i Dadancie, kiedy kończyć karmienie, ocieplenie ula, wylotek zimą, osyp i straty zimowe.
Zimowla pszczół to okres, w którym rodzina przez 4 do 6 miesięcy żyje w kłębie zimowym wyłącznie z zapasów zgromadzonych w ulu, prawie bez lotów i zwykle bez czerwiu. O jej wyniku decyduje głównie to, co zrobisz w sierpniu i wrześniu: letnie leczenie warrozy zaraz po ostatnim miodobraniu, wychów zdrowych pszczół zimowych, zapasy zimowe rzędu 15 do 17 kg na rodzinę na 10 plastrach (wielkopolski lub Dadant) i zakończenie podkarmiania jesiennego do 15 września. Zimą nie otwierasz ula: pilnujesz tylko drożnego wylotka, ochrony przed myszami i dzięciołami, obciążonych daszków i suchego wnętrza. W Polsce po zimie 2022/2023 padło według monitoringu COLOSS prowadzonego przez SGGW 8,3 procent rodzin, ale w pojedynczych pasiekach straty bywają wielokrotnie wyższe.
Czym jest zimowla i od czego zależy jej wynik?
Gdy w październiku lub listopadzie temperatura na zewnątrz spada, rodzina zawiązuje kłąb zimowy: pszczoły skupiają się na kilku uliczkach, na granicy pustych komórek i zasklepionego zapasu, wokół matki. Ciepło wytwarzają drżeniem mięśni lotu. Jan Ślósarz z Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Krakowie podaje, że w środku kłębu temperatura przekracza 20 °C, a przy stałym mrozie rodzina zużywa zwykle tylko około 1 kg pokarmu na miesiąc. Kłąb przesuwa się powoli po plastrach w kierunku zapasu, najczęściej do góry i ku tylnej ścianie ula.
Kluczową rolę grają pszczoły zimowe. Wylęgają się od sierpnia do października i różnią się fizjologicznie od pszczół letnich: mają rozbudowane ciało tłuszczowe z zapasem białek, przede wszystkim witellogeniny, i żyją wiele miesięcy zamiast kilku tygodni. Przegląd Döke, Frazier i Grozinger z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii (Current Opinion in Insect Science, 2015) opisuje zimowanie jako odrębny stan fizjologiczny i behawioralny rodziny, regulowany przez czynniki środowiskowe, fizjologiczne i społeczne, a wysokie straty zimowe wiąże z warrozą, infekcjami wirusowymi, położeniem geograficznym i genetyką pszczół. Rodzina, w której pszczoły zimowe rozwijały się w komórkach porażonych przez roztocza, traci je przedwcześnie i kłąb topnieje w środku zimy, choć zapasów w ulu nie brakuje.
Straty zimowe w Polsce
| Zima | Straty rodzin | Szczegóły | Źródło |
|---|---|---|---|
| 2017/2018 do 2019/2020 | 10,7 do 13,9 % | 1035 pszczelarzy, 40 003 rodziny; ponad 10 procent w każdym sezonie; wyludnienie ok. 2,5 raza ważniejsze niż głód | Mazur, Czopowicz, Gajda (SGGW), 2022 |
| 2022/2023 | 8,3 % | 13 626 rodzin, 1127 utraconych; zachodniopomorskie 13,2 %, kujawsko-pomorskie 12,8 %, Podkarpacie 4,1 % | SGGW, 17. monitoring |
| przed sezonem 2025 | brak liczby | „zwiększone straty zimowe” rodzin, obok niekorzystnej pogody, przyczyniły się do spadku produkcji miodu w 2025 r. | Instytut Ogrodnictwa PIB, Semkiw |
Najistotniejszą kategorią strat w zimie 2022/2023 były według SGGW infekcje wirusowe i nosemoza wywołana przez Vairimorpha (dawniej Nosema) ceranae. Badanie zespołu z SGGW pokazuje, że w polskich pasiekach więcej rodzin ginie z wyludnienia, czyli na skutek warrozy, wirusów i słabych pszczół zimowych, niż z głodu. Głód zdarza się rzadziej, ale łatwiej mu zapobiec. Ankietę COLOSS SGGW rozsyła pszczelarzom każdej wiosny; udział w niej pozwala ci porównać własne wyniki z regionem.
Kalendarz przygotowania pszczół do zimy: od sierpnia do listopada
Przygotowanie pszczół do zimy zaczyna się w momencie zdjęcia ostatnich nadstawek. Tabela opisuje pasiekę stacjonarną w centralnej Polsce, z rodzinami zimowanymi na jednym korpusie ula wielkopolskiego. Pełny rozkład prac w roku zawiera kalendarz pszczelarza.
| Termin | Prace | Cel |
|---|---|---|
| koniec lipca, sierpień | ostatnie miodobranie, zdjęcie nadstawek, ocena osypu, letnie leczenie warrozy | zdrowe pszczoły zimowe |
| sierpień | wymiana matek dwuletnich i starszych, łączenie słabych rodzin, ułożenie gniazda, zwężenie wylotków | silne rodziny z młodymi matkami |
| druga połowa sierpnia do 15 września | zakarmianie syropem 3:2 lub inwertem | zasklepiony zapas zimowy |
| wrzesień | kontrola rabunków, osyp w trakcie leczenia, informacja o liczbie rodzin dla powiatowego lekarza weterynarii do 30 września | spokojna jesień bez rabunków, dane w rejestrze |
| październik | wyjęcie pasków po czasie z ulotki, osłony wylotków przed myszami, sortowanie ramek, zabezpieczenie plastrów przed barciakiem | spokojne wejście w zimę |
| listopad | ocieplenie powałki w ulach drewnianych, obciążenie daszków, siatki przed dzięciołami, wkładki dennicowe | kłąb zimowy bez zakłóceń |
| listopad, grudzień | ewentualny zabieg kwasem szczawiowym w rodzinach bez czerwiu | doleczenie warrozy |
Przesunięcia regionalne
Polska ma klimat przejściowy, a zima przychodzi wcześniej na północnym wschodzie i w górach. Według analizy A.M. Tomczyk i K. Szyga-Pluty („Przegląd Geograficzny”, 2016) dla lat 1971 do 2010 okres wegetacyjny, liczony od przekroczenia średniej dobowej 5 °C, kończy się średnio w kraju 4 listopada, w Suwałkach już 23 października, a we Wrocławiu dopiero 9 listopada. W praktyce:
- Podlasie, Suwalszczyzna, Warmia i Mazury, wyższe partie Karpat i Sudetów: zakarmianie lepiej zakończyć z końcem sierpnia lub w pierwszych dniach września, bo chłodne noce szybko utrudniają pszczołom odparowanie syropu; zima trwa tu dłużej, więc zapas powinien być w górnej części widełek.
- Centralna Polska: terminy z tabeli.
- Dolny Śląsk, Ziemia Lubuska, zachodnia Wielkopolska: matki czerwią dłużej, w łagodne jesienie mały czerw bywa jeszcze w listopadzie, co przesuwa okres bezczerwiowy i zabieg zimowy na grudzień. Dłuższa jesień zwiększa też zużycie zapasu przed zawiązaniem kłębu.
Jak ocenić, czy rodzina przezimuje?
Ostatni pełny przegląd przed zimą robisz w sierpniu, przy układaniu gniazda. Oceniasz w nim cztery rzeczy.
Siła rodziny i matka
Przeciętną rodzinę zimujesz na jednym korpusie wielkopolskim, czyli na 10 ramkach. Rodziny obsiadające mniej niż 6 ramek zwęź zatwórką albo połącz z inną. Magda Gwaj z WZP w Krakowie radzi w zaleceniach na sierpień 2026 r. zostawić w ulu Dadanta około 6 do 7 ramek. Bardzo silne rodziny część pszczelarzy zimuje na dwóch korpusach wielkopolskich, z zapasem w górnym.
Sierpień jest według WZP Kraków ostatnim terminem na poddanie młodych, unasienionych matek. Matki dwuletnie i starsze wymień w tym okresie, bo młoda matka dłużej czerwi jesienią i wcześniej rusza wiosną. Rodzina z matką starą lub trutówką rzadko przeżywa zimę, a jeśli przeżyje, wiosną i tak trzeba ją połączyć.
Łączenie słabych rodzin
Dwie słabe rodziny połączone w sierpniu zimują lepiej niż każda z osobna, bo kłąb jest większy, a straty ciepła na pszczołę mniejsze. Łącz zawsze dwie słabsze rodziny, a nie słabą z silną, i usuń gorszą matkę. Łączenie po zawiązaniu kłębu, w październiku czy listopadzie, jest dużo trudniejsze i ryzykowne.
Warroza przed zimą
Zimowla zaczyna się w lipcu, od pomiaru osypu. Letnie leczenie po ostatnim miodobraniu chroni pszczoły zimowe w czasie ich rozwoju; zabieg w listopadzie tylko doczyszcza rodzinę. Wyczyszczenie wkładek 1 do 2 tygodni po zakończeniu jesiennej kuracji pokazuje, ile roztoczy zostało. Paski z amitrazem wyjmij w terminie z ulotki, zwykle w październiku; nie zostawiaj ich na zimę. Progi, dopuszczone leki i dawki opisuje artykuł o warrozie.
Zdrowie czerwiu
Jesienny przegląd jest ostatnią okazją przed wiosną, żeby zauważyć objawy zgnilca amerykańskiego: zapadnięte, ciemne zasklepy z otworkami i ciągnącą się masę w komórkach. Podejrzenie zgłoś niezwłocznie powiatowemu lekarzowi weterynarii. Pozostałe choroby, w tym nosemozę, opisuje artykuł o chorobach pszczół.
Ile zapasów zimowych zostawić i jak je rozmieścić?
Najczęściej cytowane polskie normy pochodzą z podręcznika Wandy Ostrowskiej „Gospodarka pasieczna” (PWRiL, 1998) i są używane w zadaniach egzaminu zawodowego dla pszczelarzy (kwalifikacja ROL.03) Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Dotyczą całego zapasu, czyli miodu i przerobionego syropu razem:
| Plastrów w gnieździe | Ul wielkopolski | Warszawski zwykły | Dadant |
|---|---|---|---|
| 6 | 10,5 kg | 10,8 kg | 11,4 kg |
| 7 | 11,9 kg | 12,3 kg | 13,0 kg |
| 8 | 13,2 kg | 13,6 kg | 14,4 kg |
| 9 | 14,4 kg | 15,1 kg | 15,8 kg |
| 10 | 15,5 kg | 16,0 kg | 17,0 kg |
| 12 | 17,4 kg | 18,0 kg | 19,2 kg |
Na jesienne zakarmianie Jan Ślósarz zaleca w praktyce co najmniej 10 do 12 kg cukru na rodzinę, podanego jako syrop. Samo 10 kg wystarcza tylko na normalną zimę; zima długa albo przerywana odwilżami, gdy rodzina rozluźnia kłąb i rusza z czerwieniem, wymaga więcej. Magda Gwaj radzi dodać 2 do 3 kg rodzinom, które wiosną wcześnie się rozwijają. Ślósarz zwraca też uwagę, że jesienny zabieg kwasem szczawiowym może zwiększyć zimowe zużycie pokarmu nawet o 2 do 4 kg.
Szacowanie zapasu w ulu
- Plaster: obustronnie zasklepiony zapas o powierzchni 1 dm² waży około 0,35 do 0,4 kg.
- Podważanie: ul unoszony od tyłu, zawsze w ten sam sposób, pozwala porównać rodziny między sobą i śledzić ubytek w czasie.
- Waga: ul ważony wagą hakową z przodu i z tyłu, z wynikiem pomniejszonym o masę ula z pustymi plastrami i pszczołami, daje najpewniejszą ocenę.
Rozmieszczenie zapasu
Zapas musi znajdować się tam, gdzie kłąb będzie się przesuwał: nad nim i po bokach. W korpusie wielkopolskim przy zabudowie ciepłej plastry z czerwiem zostają w środku, zapas po bokach i w górnej części ramek, a najstarsze, ciemne plastry wyjmij przed zakarmianiem. Pszczoły same przenoszą syrop nad gniazdo, jeśli dostaną go w dużych dawkach, a gniazdo nie jest zbyt rozległe. Rodzina umiera z głodu najczęściej nie dlatego, że w ulu brakuje miodu, ale dlatego, że w mroźne tygodnie kłąb nie może przejść do plastrów z zapasem oddalonych od niego o kilka uliczek.
Pierzga i białko
Sam cukier nie wystarczy. Magda Gwaj przypomina, że rodzina idąca w zimę potrzebuje zapasu węglowodanowego i białkowego, i radzi zostawić w gnieździe 1 do 2 ramek z pierzgą. Z pierzgi rodzina wychowuje jesienny czerw, czyli pszczoły zimowe, a pod koniec zimy pierwsze pokolenie wiosenne.
Spadź w zapasie zimowym
Spadź zawiera więcej substancji mineralnych i dekstryn niż miód nektarowy i w długą zimę, bez oblotów, obciąża jelita pszczół. Ślósarz radzi przy pożytku spadziowym trwającym do końca sierpnia zostawić na skrajach gniazda najwyżej 3 kg spadzi i resztę zapasu uzupełnić syropem.
Podkarmianie jesienne: kiedy kończyć i czym karmić?
Podkarmianie jesienne, nazywane też zakarmianiem zimowym, rusza zaraz po ułożeniu gniazda i zwężeniu wylotków. Ślósarz zaleca gęsty syrop 3:2 (3 kg cukru na 2 litry wody), podawany dużymi dawkami, 3 do 4 litrów co 2 dni, z podkarmiaczek nad ramkami. Wody nie musisz przegotowywać, ale ma być czysta. Syropu nie gotuj: długie ogrzewanie cukru, zwłaszcza z dodatkiem kwasu, sprzyja powstawaniu HMF, szkodliwego dla pszczół.
Zakarmianie powinno się skończyć do 15 września. WZP Kraków w zaleceniach na sierpień 2026 r. radzi zamknąć główną serię karmienia nawet do końca sierpnia. Powód jest fizjologiczny: przerobienie syropu, odparowanie wody i zasklepienie wymagają ciepłych dni i pracy wielu pszczół, a każda późna porcja syropu zużywa pszczoły zimowe i wydłuża jesienne czerwienie.
Syrop, inwert czy syrop skrobiowy?
P. Semkiw i P. Skubida z Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa w Puławach porównali w sezonach 2012/2013 i 2013/2014 rodziny zakarmiane syropem cukrowym, inwertem z sacharozy i syropami skrobiowymi (Journal of Apicultural Science, 2016). Nie stwierdzili istotnych różnic w przebiegu zimowli ani w rozwoju wiosennym. Wybór zależy więc od ceny i wygody: inwert nie wymaga przygotowania, a przy karmieniu spóźnionym Ślósarz uznaje syropy skrobiowe lub inwert za bardziej przydatne niż syrop z cukru. Przeliczając, 1 kg cukru odpowiada mniej więcej 1,4 do 1,5 kg inwertu o zawartości około 70 procent suchej masy. Szczegóły receptur, podkarmiaczek i przeliczeń zawiera artykuł o karmieniu pszczół.
Czego nie podawać
Nie karm pszczół miodem niewiadomego pochodzenia, bo może zawierać przetrwalniki zgnilca amerykańskiego. Na zimę nie podawaj też ciasta zamiast syropu: ciasto cukrowe służy wyłącznie jako awaryjny pokarm na przedwiośniu.
Ułożenie gniazda i ocieplenie ula: co mówią badania?
Zwężenie gniazda
Gniazdo dopasuj do siły rodziny: tyle ramek, ile pszczoły obsiadają, plus ewentualnie jedna. Za ostatnią ramką wstaw zatwórkę, a przestrzeń za nią możesz wypełnić matą lub płytą izolacyjną. Pusta przestrzeń w korpusie nie przeszkadza silnej rodzinie, ale w rodzinie słabszej zwiększa straty ciepła i sprzyja zawilgoceniu skrajnych plastrów.
Badania polskie: ściany pojedyncze czy ocieplane
Leon Bornus i Mieczysław Jabłoński z Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa w Brzeznej koło Nowego Sącza, poprzednika dzisiejszego Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa PIB, porównywali przez pięć zim, od 1962 do 1967 r., rodziny w ulach o ścianach pojedynczych i podwójnych, ocieplanych (Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 1968):
- rodziny w ulach jednościennych zużyły średnio 7,4 kg zapasu, w dwuściennych 6,6 kg;
- różnice temperatur w gnieździe między typami uli wynosiły tylko 0,7 do 1,7 °C;
- ubytek robotnic w zimie, rozwój wiosenny i zbiory nie różniły się istotnie;
- temperatura w kłębie wahała się od 17,1 °C (26 lutego 1967 r.) do 34,5 °C (11 kwietnia 1967 r., z czerwiem).
Autorzy zastrzegli, że badali jedno miejsce na południu kraju, a rejony o dłuższej i ostrzejszej zimie, takie jak północna Białostocczyzna, wymagają osobnego sprawdzenia.
Porównanie uli wielkopolskich i Dadanta, które J. Paleolog i R. Jagiełło z Akademii Rolniczej w Lublinie opublikowali w 2001 r., wykazało w ulach wielkopolskich o 22,5 procent mniej osypu zimowego i więcej czerwiu wczesną wiosną, ale żadna z różnic nie była statystycznie istotna. Autorzy uznali, że stan zdrowia rodzin i sposób ich prowadzenia mają dla zimowli większe znaczenie niż typ ula.
Badania nowsze: osłona ula i izolacja nad powałką
W doświadczeniu St. Clair, Beach i Dolezal z Uniwersytetu Illinois (PLoS ONE, 2022) połowa z 43 rodzin w 8 pasiekach dostała osłonę z czarnego polipropylenu komorowego grubości 4 mm i płytę izolacyjną 3,8 cm nad powałką. Wszystkie rodziny miały zwężony wylotek, osłonę przed myszami, to samo leczenie i karmienie. Padło 4,8 procent rodzin osłoniętych i 27,3 procent kontrolnych, a rodziny kontrolne traciły masę prawie dwa razy szybciej. Temperatura kłębu nie różniła się istotnie: rodziny bez osłony utrzymywały ją kosztem większego zużycia pokarmu. Zima w Illinois jest kontynentalna i porównywalna z polską, ale doświadczenie nie rozdziela efektu osłony ścian od izolacji powałki.
Ocieplenie ula w praktyce
- Ul styropianowy lub z poliuretanu zwykle nie wymaga dodatkowego ocieplania.
- Ul drewniany jednościenny: na powałce połóż matę, płytę styropianową lub z wełny drzewnej, dociętą do wymiarów daszku. Ciepło ucieka głównie do góry, więc izolacja nad kłębem jest ważniejsza niż na ścianach.
- Otwór w powałce zamknij albo przykryj, chyba że leży na nim ciasto.
- Daszek musi być szczelny i obciążony kamieniem lub cegłą, a w miejscach wietrznych zepnij ul taśmą z dennicą.
- Nie ocieplaj za wcześnie: izolację połóż, gdy rodzina zakończy podkarmianie i przerobi syrop, zwykle w październiku lub listopadzie.
Wilgoć
Kłąb, spalając cukry, wytwarza parę wodną. Jeśli najzimniejszą powierzchnią w ulu jest powałka, para skrapla się nad kłębem i woda kapie na pszczoły. Izolacja nad powałką przenosi skraplanie na ściany boczne i dennicę, z dala od kłębu. Ul powinien stać na podstawie, nie na gołej ziemi, lekko pochylony ku wylotkowi, żeby woda mogła wypływać na zewnątrz. Zawilgocone maty i poduszki wymień wiosną, przy pierwszym krótkim zajrzeniu.
Wylotek zimą, dennica osiatkowana i ochrona przed szkodnikami
Wylotek
Po zdjęciu nadstawek zwęź wylotki do kilku centymetrów, żeby utrudnić rabunki. Przed zimą załóż osłonę lub zasuwkę, która przepuszcza pszczoły, ale nie myszy. Wylotek zimą musi pozostać drożny: martwe pszczoły, lód i zmrożony śnieg potrafią go zatkać, a rodzina zamknięta bez wentylacji i bez możliwości oblotu w cieplejszy dzień szybko słabnie. Kontroluj go z zewnątrz, cienkim drutem lub listewką, bez otwierania ula.
Dennica osiatkowana zimą
Ślósarz odradza zostawianie dennicy osiatkowanej całkiem otwartej na zimę, bo osyp i martwe pszczoły pod siatką wabią myszy i ptaki. Najczęściej wsuwa się więc wkładkę dennicową: ogranicza przewiew, a przy okazji zbiera osyp zimowy. Badanie Mazur, Czopowicz i Gajdy z SGGW (Insects, 2022), oparte na ankietach COLOSS od 1035 pszczelarzy o 40 003 zimowanych rodzinach z sezonów 2017/2018 do 2019/2020, wykazało, że dennice osiatkowane wiązały się z mniejszymi stratami ogółem i z wyludnienia, ale z większymi stratami z głodu, czyli rodzin martwych bez pokarmu na plastrach. Z wyludnienia zginęło w tych danych 3,7 procent zimowanych rodzin, z głodu 1,4 procent. Autorzy ostrzegają, że gdyby głód miał większy udział, korzyść z dennic osiatkowanych mogłaby zniknąć. Wniosek praktyczny: dennica osiatkowana pomaga, ale wymaga dobrze policzonego zapasu.
Myszy, dzięcioły i wiatr
- Myszy wchodzą do ula jesienią, gdy kłąb jest ściśnięty i nie broni dolnej części gniazda. Ślósarz zaleca wyłożyć trutkę już w październiku, w małych słoikach pod ulami i przy pracowni, i uzupełniać ją przy obchodach zimowych. Wylotki zabezpiecz osłonami.
- Dzięcioły: Ślósarz opisuje sporadyczne zimowe szkody, gdy ptaki rozkuwają ul drewniany, szukając pszczół. W miejscach, gdzie to się zdarza, osłoń ule siatką rozpiętą ciasno wokół ścian, z wolnym wylotkiem.
- Wiatr: po wichurach sprawdź, czy ule stoją pionowo, a daszki są na miejscu.
- Barciak: odłożone na zimę plastry przechowuj w chłodnym, suchym i przewiewnym pomieszczeniu, posortowane: ciemne i starsze niż 2 lata do przetopienia. Zimą larwy barciaka nie rozwijają się w chłodzie, ale ciepła pracownia czy piwnica sprzyjają im przez cały rok.
Co robić w pasiece od listopada do lutego?
Od zawiązania kłębu do oblotu wiosennego pracujesz głównie przy ulu, nie w ulu.
Czego nie robić
- Nie otwieraj uli, także podczas odwilży.
- Nie osłuchuj uli. Ślósarz pisze, że nie ma takiej potrzeby, bo w tym okresie i tak niewiele można rodzinie pomóc. Zwierzęta gospodarskie i drób trzymaj z dala od pasieki.
- Nie odkopuj uli ze śniegu. Świeży śnieg przepuszcza powietrze i chroni przed wiatrem; odkopywanie i hałas szkodzą bardziej. Pilnuj tylko drożności wylotków.
- Nie przestawiaj uli, bo pszczoły po oblocie wracają na stare miejsce.
Obchód pasieki
Wystarczy obchód co 2 do 3 tygodni i po każdej wichurze lub śnieżycy: daszki, wylotki, osłony, ślady myszy, dzięciołów i rabunków. W cieplejszy, słoneczny dzień zimowy pszczoły z silnych rodzin wylatują na krótki oblot oczyszczający. Ul, z którego nikt nie wylatuje, gdy sąsiednie latają, obejrzyj jako pierwszy przy najbliższym przeglądzie.
Zabieg zimowy przeciw warrozie
Jeśli po letnim leczeniu osyp był wysoki, okres bezczerwiowy w listopadzie lub grudniu pozwala zniszczyć roztocza siedzące na pszczołach. Według charakterystyki produktu Oxybee (kwas szczawiowy, dyspersja do polewania) dawka to 5 do 6 ml na obsadzoną uliczkę, najwyżej 54 ml na rodzinę, jednorazowo, w rodzinie bez czerwiu, przy temperaturze co najmniej 3 °C. Apiwarol (amitraz, Biowet Puławy) odymia się według ulotki wieczorem, po zakończeniu lotów, i nigdy poniżej 10 °C, więc w polskiej zimie bywa trudny do zastosowania. Przed zabiegiem kwasem szczawiowym sprawdź w 2 lub 3 rodzinach, że naprawdę nie ma czerwiu krytego, zwłaszcza w zachodniej Polsce, gdzie matki czerwią dłużej. Dawki, sposoby podawania i pozostałe produkty dopuszczone w Polsce opisuje artykuł o kwasie szczawiowym.
Zimowa robota w pracowni
Styczeń i luty to czas na przetopienie starych plastrów, oczyszczenie i opalenie ramek, naciągnięcie drutu, zakup węzy, prowadzenie księgi pasiecznej i dokumentacji leczenia, a także szkolenia w kole lub związku pszczelarzy.
Osyp zimowy: co mówi wkładka dennicowa?
Osyp zimowy, czyli wszystko, co spada przez siatkę na wkładkę od jesieni do wiosny, jest najcenniejszym źródłem informacji o rodzinie, której nie wolno otworzyć.
| Co widać na wkładce | Co to oznacza |
|---|---|
| pasy jasnych odsklepin pod kilkoma uliczkami | położenie i szerokość kłębu; liczba pasów to w przybliżeniu liczba obsiadanych uliczek |
| pasy przesunięte pod skrajne ramki | kłąb zbliża się do końca zapasu albo do ściany |
| roztocza warrozy | poziom porażenia po letnim leczeniu |
| martwe pszczoły w dużej liczbie | starzenie się pszczół, głód, choroba lub silne porażenie |
| bobki i pogryzione resztki plastra | mysz w ulu |
| kryształki cukru | zapas skrystalizował w komórkach |
Dr hab. Małgorzata Bieńkowska z Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa PIB w Puławach podaje dla osypu naturalnego zimą na dennicy osiatkowanej, że 30 znalezionych roztoczy oznacza porażenie średnie (w rodzinie może być ich jeszcze około 70), a ponad 100 porażenie bardzo wysokie. Rodzina z wysokim osypem zimowym wymaga leczenia wiosną, zanim ruszy pożytek towarowy. Wkładkę z całego okresu odczytaj w marcu; przez zimę wysuwaj ją rzadko i ostrożnie, żeby nie wyziębić ula.
Przedwiośnie: głód, oblot i martwe rodziny
Najwięcej rodzin ginie z głodu nie w styczniu, ale w lutym i marcu. Gdy matka zaczyna czerwić, rodzina podnosi temperaturę w środku kłębu do poziomu potrzebnego czerwiowi, około 34 do 35 °C, i zużycie pokarmu gwałtownie rośnie.
Oblot wiosenny
Oblot oczyszczający przypada według Ślósarza na słoneczny dzień przy około 12 do 15 °C; zależnie od regionu i roku wypada od lutego do początku kwietnia. Masowy, krótki oblot, trwający 30 do 40 minut, świadczy o dobrej kondycji rodziny. Oblot słaby lub jego brak oznacza głód, osłabienie albo chorobę, a ślady kału na ścianach ula mogą wskazywać na nosemozę.
Zapasy po zimie i ciasto
Po zimie rodzina powinna mieć jeszcze co najmniej 4 do 5 kg zapasu. Ocenisz to, podważając ul od tyłu. Przy niedoborze Ślósarz radzi podać ciasto cukrowe lub, lepiej, cukrowo-pyłkowe, porcjami po 0,5 kg na ul, na beleczki ramek nad kłębem. Syropu na przedwiośniu nie podawaj: według Ślósarza pszczoły nie chcą go pobierać, a jest on w tym okresie także szkodliwy.
Martwa rodzina
Ul z martwą rodziną zamknij od razu, żeby nie doszło do rabunku, i zabierz do pracowni. Przyczynę często da się odczytać z tego, co zostało:
- pszczoły z głowami w komórkach, brak zapasu przy kłębie, choć miód jest kilka uliczek dalej: śmierć z głodu, zwykle po długim mrozie;
- mało martwych pszczół, pozostawiony zapas i resztki czerwiu, dużo roztoczy na wkładce: wyludnienie, typowe dla warrozy i wirusów;
- mokre, spleśniałe plastry: problem z wilgocią lub wentylacją;
- zapadnięte zasklepy czerwiu z otworkami: podejrzenie zgnilca amerykańskiego, które trzeba zgłosić powiatowemu lekarzowi weterynarii.
Zapasu i plastrów z rodziny o niepewnym stanie zdrowia nie przekazuj innym rodzinom.
Formalności po zimie
Art. 68 ust. 4 ustawy o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795) nakłada na pszczelarza obowiązek przekazania powiatowemu lekarzowi weterynarii informacji o położeniu pasieki i liczbie rodzin dwa razy w roku: do 30 września, przed zimą, i do 31 marca, po zimie. Szczegóły opisuje artykuł o rejestracji pasieki. W 2026 r. ARiMR przyjmowała od początku kwietnia do 31 maja wnioski o pomoc do przezimowanych rodzin pszczelich, po 50 zł na rodzinę, z zaświadczeniem od powiatowego lekarza weterynarii. Warunki naboru na 2027 r. sprawdź w ogłoszeniu Agencji.
Najczęstsze pytania
Ile zapasów potrzebuje rodzina pszczela na zimę?
Według norm Wandy Ostrowskiej, które podaje Centralna Komisja Egzaminacyjna, rodzina na 10 plastrach wielkopolskich potrzebuje około 15,5 kg zapasu, a na 10 plastrach Dadanta około 17 kg. To miód i przerobiony syrop razem. Jan Ślósarz z WZP w Krakowie zaleca na jesienne zakarmianie co najmniej 10 do 12 kg cukru na rodzinę, w syropie 3:2.
Do kiedy można karmić pszczoły na zimę?
Zakarmianie powinno się skończyć do 15 września, żeby pszczoły zdążyły odparować wodę z syropu i zasklepić zapas, zanim zrobi się zimno. Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie w zaleceniach na sierpień 2026 r. radzi nawet zamknąć główną serię karmienia do końca sierpnia. Przy karmieniu spóźnionym Jan Ślósarz uznaje inwert lub syropy skrobiowe za bardziej przydatne niż syrop z cukru.
Czy trzeba ocieplać ul na zimę?
Ul styropianowy zwykle nie wymaga dodatkowego ocieplenia. W ulu drewnianym jednościennym najważniejsza jest izolacja nad powałką, bo ciepło z kłębu ucieka do góry. W doświadczeniu z Brzeznej (1962 do 1967) rodziny w ulach jednościennych zużyły średnio 7,4 kg zapasu, a w ocieplanych dwuściennych 6,6 kg, bez istotnej różnicy w rozwoju wiosennym.
Czy zamykać dennicę osiatkowaną na zimę?
Jan Ślósarz odradza zostawianie dennicy osiatkowanej całkiem otwartej, bo martwe pszczoły i osyp wabią myszy i ptaki. Najczęściej wsuwa się wkładkę, która ogranicza przewiew i pozwala odczytać osyp zimowy. Badanie SGGW z 2022 r. wiąże dennice osiatkowane z mniejszymi stratami z wyludnienia, ale z większymi stratami z głodu, więc pilnuj zapasów.
Jaki powinien być wylotek zimą?
Po ostatnim miodobraniu zwęź wylotki do kilku centymetrów, żeby ograniczyć rabunki, a przed zimą załóż osłonę lub zasuwkę, która przepuszcza pszczoły, ale nie myszy. Wylotek musi zostać drożny przez całą zimę, także dla wentylacji. Po mrozach, śnieżycach i wichurach sprawdzaj z daleka, czy nie zatkały go martwe pszczoły, lód albo zmrożony śnieg.
Czy można zaglądać do ula zimą?
Nie. Od zawiązania kłębu do oblotu wiosennego nie otwieraj ula, nawet w czasie odwilży. Jan Ślósarz odradza także osłuchiwanie uli oraz odkopywanie ich spod śniegu w czasie zimy, bo hałas i wstrząsy niepokoją kłąb i zwiększają zużycie pokarmu. Stan rodzin oceniasz z zewnątrz: po wylotku, wkładce dennicowej, oblocie i ciężarze ula.
Ile wynoszą straty zimowe pszczół w Polsce?
Według monitoringu COLOSS prowadzonego przez SGGW po zimie 2022/2023 straty wyniosły 8,3 procent rodzin, najwięcej w zachodniopomorskim i kujawsko-pomorskim, najmniej na Podkarpaciu. W sezonach 2017/2018 do 2019/2020 przekraczały 10 procent co roku. Instytut Ogrodnictwa PIB wiąże spadek produkcji miodu w 2025 r. także ze zwiększonymi stratami zimowymi. Wynik pojedynczej pasieki zależy głównie od warrozy i zapasów.
Co zrobić z rodziną, która padła zimą?
Ul z martwą rodziną zamknij od razu, żeby nie doszło do rabunku, i przenieś do pracowni. Zapisz, co zostało: zapas, martwe pszczoły w komórkach, czerw, osyp roztoczy na wkładce. Z tych śladów często da się odczytać przyczynę. Zapasu z rodziny o niepewnym stanie zdrowia nie podawaj innym rodzinom. Przy podejrzeniu zgnilca amerykańskiego zawiadom powiatowego lekarza weterynarii.
Źródła
- Miesięczne zalecenia pasieczne na Styczeń (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
- Miesięczne zalecenia pasieczne na Marzec (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
- Zalecenia pasieczne Sierpień (Magda Gwaj, 2026), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
- Miesięczne zalecenia pasieczne na wrzesień (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
- Miesięczne zalecenia pasieczne na Październik (Jan Ślósarz), Wojewódzki Związek Pszczelarzy w Krakowie
- Egzamin zawodowy ROL.03, arkusz praktyczny styczeń 2022 (tabela norm zapasów zimowych za: W. Ostrowska, Gospodarka pasieczna, PWRiL 1998), Centralna Komisja Egzaminacyjna
- Suitability of Starch Syrups for Winter Feeding of Honeybee Colonies (P. Semkiw, P. Skubida, Journal of Apicultural Science 60(2), 141-152, 2016), Journal of Apicultural Science, Instytut Ogrodnictwa PIB
- Wyniki zimowania pszczół w ulach o ścianach pojedynczych (L. Bornus, M. Jabłoński, Pszczelnicze Zeszyty Naukowe XII, 1968), Instytut Sadownictwa, Oddział Pszczelnictwa w Brzeznej
- Porównanie zimowli, tempa rozwoju wiosennego i wydajności miodowej rodzin pszczelich utrzymywanych w ulach wielkopolskich i Dadanta (J. Paleolog, R. Jagiełło, Annales UMCS sectio EE Zootechnica t. XIX, z. 42, s. 333-340, 2001), Akademia Rolnicza w Lublinie, rekord w bazie AGRIS FAO
- Two Faces of the Screened Bottom Boards: An Ambiguous Influence on the Honey Bee Winter Colony Loss Rate (E.D. Mazur, M. Czopowicz, A.M. Gajda, Insects 13(12), 1128, 2022), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, MDPI Insects
- 17. monitoring strat rodzin pszczelich w Polsce (COLOSS, zima 2022/2023), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
- Stan pszczelarstwa w Polsce w 2025 roku (dr Piotr Semkiw), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
- Opieka weterynaryjna oraz zwalczanie i profilaktyka chorób pszczół w pasiekach ekologicznych (dr hab. Małgorzata Bieńkowska, 2024), Instytut Ogrodnictwa PIB, Zakład Pszczelnictwa w Puławach
- Overwintering honey bees: biology and management (M. A. Döke, M. Frazier, C. M. Grozinger, Current Opinion in Insect Science 10, 185-193, 2015), Pennsylvania State University
- Honey bee hive covers reduce food consumption and colony mortality during overwintering (A. L. St. Clair, N. J. Beach, A. G. Dolezal, PLoS ONE 17(4), 2022), PLoS ONE, University of Illinois Urbana-Champaign
- Okres wegetacyjny w Polsce w latach 1971-2010 (A.M. Tomczyk, K. Szyga-Pluta, Przegląd Geograficzny t. 88, z. 1, s. 75-86, 2016), Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, RCIN
- Oxybee 39,4 mg/ml proszek i roztwór do sporządzania dyspersji do stosowania w ulu: charakterystyka produktu leczniczego weterynaryjnego, VET-ANIMAL (kopia polskiej ChPL)
- Apiwarol, 12,5 mg, tabletki fumigacyjne dla pszczół miodnych: ulotka, Biowet Puławy
- Ustawa z dnia 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt (Dz.U. 2025 poz. 1795), Sejm RP, Dziennik Ustaw
- Nabór 2026: pomoc dla pszczelarzy do przezimowanych rodzin pszczelich, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

